Impact op second victims van patiëntveiligheids-incident - Belgian Association ...
←
→
Transcription du contenu de la page
Si votre navigateur ne rend pas la page correctement, lisez s'il vous plaît le contenu de la page ci-dessous
Officieel tijdschrift van de Belgische Vereniging der Ziekenhuizen / Revue officielle de l'Association Belge des Hôpitaux
# 1 Vol. 15
janvier > mars 2017
januari > maart 2017
Trimestriel Driemaandelijks
Impact op second
victims van
Afgiftekantoor: Brussel X - Hospitals.be - Goedkeuringsnummer: P910197
patiëntveiligheids-
incident
L’e-santé, mirage
ou réalité?
Bureau de dépôt: Bruxelles X - Hospitals.be - n° d'agréation: P910197
Maximale veiligheid en comfort in de operatiekamers
Maximiser la sécurité et le confort dans les salles d’op
“Dankzij een betrouwbare elektrische voeding en een volledig geautomatiseerde oplossing
voor de sturing en het gebruik van alle functionaliteiten van de kamer, kunnen we ons volledig
concentreren op onze patiënten.”
“Avec une alimentation électrique fiable et une solution complètement automatisée pour le
contrôle et l’utilisation de l’ensemble des fonctionnalités de la salle, nous pouvons rester
entièrement focalisé sur nos patients.”
Ontdek vandaag nog onze oplossingen voor ziekenhuizen!
Découvrez dès à présent nos solutions pour les hôpitaux !
schneider-electric.be
Schneider Electric nv/sa - Tel: (NL) +32 (0)2 37 37 502 - (FR) +32 (0)2 37 37 501
customer-service.be@schneider-electric.com - www.schneider-electric.be
1
U vindt alle artikelen en meer op
Retrouvez les articles et plus sur
www.hospitals.be Revue officielle de l'Association Belge des Hôpitaux
#
Officieel tijdschrift van de Belgische Vereniging der Ziekenhuizen
ISSN: 1379-7786
Vol. 15
Membre de la Fédération internationale des Hôpitaux
Lid van de Internationale Federatie der Ziekenhuizen
Membre de la Fédération de la Presse périodique de Belgique
Lid van de Federatie van de Periodieke Pers van België
janvier > mars 2017 / januari > maart 2017 ABH/BVZ
L'Association Belge des Hôpitaux est une association sans but
lucratif, conformément à la loi du 27 juin 1921. D'après ses statuts
(art. 3): «L'Association a pour objet de contribuer au développe-
ment et au progrès de la science hospitalière, et spécialement
à l'étude des problèmes de gestion et d'organisation interne et
externe des établissements de soins, notamment par la diffusion
Édito 04 05 de publications, l'organisation de réunions d'études et de
conférences, etc. Elle peut représenter ses membres dans tous
Voorwoord groupements et/ou instances publiques et/ou privées concernées
par le domaine médico-hospitalier, médico-social et sanitaire».
Daniel Désir De Belgische Vereniging der Ziekenhuizen is een vereniging zon-
der winstoogmerk, volgens de wet van 27 juni 1921. Artikel 3 van
haar statuten luidt: "Het doel van de Vereniging is het bijdragen tot
de ontwikkeling en bevordering der ziekenhuiswetenschappen en
in het bijzonder tot de studie van de interne en externe beheers- en
organisatieproblemen in de gezondheidzorginstellingen, o.a. door
het verspreiden van publicaties, het organiseren van studiedagen,
06 11 conferenties, enz. Ze mag haar leden vertegenwoordigen in alle
groeperingen en/of openbare en/of privé-instanties die zich bezi-
Patiëntveiligheidsincident: ghouden met ziekenhuis-, medico-sociale en gezondheidstaken".
impact op second victims Président/Voorzitter:
Michelle Cooreman Willy Heuschen, e-mail: willy@heuschen.be
Secrétaire général/Secretaris-generaal:
Second victims zijn alle zorgverleners die Dirk Thielens, e-mail: dirk.thielens@iris-hopitaux.be
betrokken zijn of blootgesteld werden aan een Secrétariat/Secretariaat:
Rue Dejoncker 46 Dejonckerstraat, Bruxelles 1060 Brussel
patiëntveiligheidsincident en daar psychologische Tel.: 02/543.78.19 – Internet: www.hospitals.be
hinder van ondervinden. Voor België zijn nu harde
cijfers beschikbaar. AVIS/BERICHT
La reproduction, même partielle, des articles de la revue
Hospitals.be est interdite sans autorisation préalable.
Les articles publiés n'engagent que la responsabilité
de leurs auteurs.
Artikels uit dit tijdschrift mogen worden overgenomen
14 16 na toestemming van de redactie; bronvermelding is verplicht.
De auteurs zijn verantwoordelijk voor de inhoud van hun artikels.
La culture de sécurité RÉDACTION/REDACTIE
au CHR Haute Senne Éditeur responsable/Verantwoordelijke uitgever: Willy Heuschen
Rédacteur en chef/Hoofdredacteur: Daniel Désir,
Thérèse Trotti place Arthur Van Gehuchten 4 Arthur Van Gehuchtenplein
En près de 10 ans, le CHU Haute Senne (Soignies) a réduit son Bruxelles 1020 Brussel
e-mail: daniel.desir@chu-brugmann.be
taux élevé d'accidents d'exposition au sang qui touchaient plus de Rédactrice en chef adjointe/Adjunct-hoofdredactrice:
75% des collaborateurs. Comment l’hôpital a-t-il procédé? Hildegard Hermans
Coordination de la rédaction/Redactiecoördinatie:
Michelle Cooreman
Secrétariat de rédaction/Eindredactie: Claudine De Kock
Comité de rédaction/Redactiecomité:
Guy Durant, Alain Esterzon, Françoise Weil,
Johny Van der Straeten
20 27
RÉALISATION ET PRODUCTION/
ONTWERP EN UITVOERING
Ziekenhuisnetwerk Kempen
groeit gestaag Rue Rodenbach 70 Rodenbachstraat, Bruxelles 1190 Brussel
Michelle Cooreman Tel.: 02/640.49.13 – Fax: 02/640.97.56
e-mail: info@vivio.com – Internet: www.vivio.com
Een belangrijke stap in het opstarten van het Maquette: Marie Bourgois
Ziekenhuisnetwerk Kempen was het toekennen van een Mise en pages/Lay-out: Catherine Harmignies
Hartcentrum B2 aan de Kempen in 2014. Sindsdien breiden Photos/Foto's: D.R./V.R.,Sint-Dimpna Ziekenhuis Geel,
Thinkstock
het Sint-Dimpna Ziekenhuis Geel, het H. Hartziekenhuis Mol, Photo de couverture/Coverfoto: Thinkstock
het AZ Herentals en het AZ Turnhout de samenwerking uit. Impression/Druk: Artoos
PUBLICITÉ/RECLAMEREGIE
Publiest
Chaussée de Haecht 547 Haachtsesteenweg
Bruxelles 1030 Brussel
Tel.: 02/245.47.74 - Fax: 02/245.44.63
L’e-santé, mirage ou réalité? 30 38 e-mail: paulmeyer@publiest.be
Cécile Rochus ABONNEMENT
e-mail: belgian.hospitals@gmail.com
À Bruxelles, l’asbl Abrumet met à disposition le
Réseau Santé Bruxellois, un outil permettant le
partage électronique sécurisé des données de santé.
Aperçu des règles qui régissent ce partage et l’accès
aux données ainsi que les challenges des différentes
parties prenantes.
Hospitals.be / 2017 n°1
03
ÉDITO
LE TEMPS EST AU CHANGEMENT
Réformer
sans fustiger?
Sur le diagnostic, on observe un large consensus en Belgique: le «paysage»
des soins de santé doit être réformé. La croissance accélérée des dépenses
est socialement intenable. Le financement hospitalier est trop complexe et
parsemé d’effets pervers, ou au moins contre-productifs.
C
omparés aux paramètres sanitaires affichés par aspirent au pouvoir en 2017. Une bonne dose d’humilité
d’autres pays industrialisés, la première ligne est en outre de mise: aucun pays développé ne détient de
vieillit, s’anémie et dépérit; les durées de séjour à solutions miracles pour garantir la qualité et l’accessibilité
l’hôpital restent trop longues; les lits dits «aigus» des soins à un coût raisonnable et maîtrisé. Le statu quo
sont en surnombre, et le taux de conversion vers l’hospita- est intenable, et les palabres progresseront mieux vers les
lisation d’un jour et les soins ambulatoires est hétérogène remèdes et les innovations si chacun, en négociation, est
et globalement à la traîne. La concentration de l’expertise capable de balayer devant sa porte.
pour la prise en charge optimale des pathologies rares et/ou
très lourdes, médicalement souhaitable, fournirait des
résultats meilleurs, mais nécessiterait des incitants qui
Dr Daniel Désir STOP AU BASHING
restent à inventer et à implanter. Rédacteur en chef Une autre composante de ces débats gagnerait
à une mise en sourdine: la manie du «bashing».
Selon la formule célèbre qui guide la presse amé-
La mesure et la valorisation ricaine depuis près d'un siècle, «good news is
often not news at all». La presse écrite et audiovi-
financière de soins de
suelle raffole des titres racoleurs lorsqu’il s’agit de
dénoncer les «requins» qui rackettent le secteur,
les mutuelles qui abusent de leur pouvoir, les
qualité sont ardues à définir entreprises pharmaceutiques qui engrangent des
profits disproportionnés, et les hôpitaux où il est
et à mettre en œuvre périlleux de s’aventurer parce qu’ils accablent les
patients d’infections nosocomiales.
CHANGER, OUI MAIS…
Il est temps de le réaffirmer avec
force: les hôpitaux belges doivent certes changer
de siècle. Il s'agit de revoir en profondeur leur
périmètre et les réseaux au sein desquels ils
s'insèrent, d'introduire avec circonspection, cohérence et
stabilité de nouveaux standards de collaboration et de nou-
DU TEMPS ET DES PALABRES veaux critères de financement. Mais les attentes vis-à-vis
Ces défis concernent sans exception tous les de ces réformes ne peuvent masquer un constat que la très
protagonistes des soins de santé: des institutions fédérales grande majorité des patients-usagers partagent: les soins
aux associations de patients. La complexité des dossiers reçus à l'hôpital en Belgique supportent parfaitement la
requiert, à grosses doses, deux éléments-clés de notre comparaison avec ceux des pays qui nous entourent, et les
pratique des réformes, en amont des décisions à prendre: prouesses quotidiennes du personnel médical et soignant,
à savoir du temps et des palabres. Notre culture politique souvent pressuré et dénigré au-delà du tolérable, méritent
et notre tradition de la concertation nous tiennent, pour d'être soulignées et illustrées avec éclat, et non fustigées
l’instant, à l’écart des rodomontades trumpistes ou that- de manière incessante pour faire vendre du papier ou de
chériennes qui caractérisent ailleurs les visées de ceux qui l'audimat.
2017 n°1 / Hospitals.be
04
VOORWOORD
HET IS TIJD OM TE VERANDEREN
Hervormen
zonder te hekelen?
Over de diagnose is er in België een ruime consensus: het 'landschap' van
de gezondheidszorg moet worden hervormd. De snelle groei van de uitgaven
is sociaal onhoudbaar. De ziekenhuisfinanciering is te complex en doorspekt
met perverse, of toch op z'n minst contraproductieve effecten.
V
ergeleken met de gezondheidsparameters in wanneer het erom gaat de 'haaien' aan de kaak te stellen
andere geïndustrialiseerde landen, veroudert die de sector afpersen, de mutualiteiten die misbruik
onze eerste lijn, bij gebrek aan zuurstof, duren maken van hun macht, de farmabedrijven die dispropor-
de ziekenhuisverblijven nog steeds te lang, zijn tionele winsten opstrijken, en de ziekenhuizen waar het
er te veel zogenaamde 'acute' bedden, is het aantal con- gevaarlijk is omdat ze de patiënten met nosocomiale infec-
versies naar dagziekenhuis en ambulante zorg heterogeen ties belasten.
en zet dit niet door. Expertise concentreren op
Het meten en financieel
een plaats voor de optimale opvang van zeldzame
en/of zware aandoeningen, zoals medisch
gewenst, zou betere resultaten leveren, maar
daarvoor zijn incentives nodig die nog moeten
worden uitgevonden. opwaarderen van
TIJD EN PALAVER kwaliteitszorg zijn moeilijk
Deze uitdagingen betreffen zonder
uitzondering alle protagonisten in de gezond- te definiëren en uit te voeren
heidszorg: van federale instellingen tot patiën-
tenverenigingen. Omdat de dossiers zo complex
zijn, moeten de beslissingen worden voorafgegaan
door twee hoofdonderdelen van ieder overleg,
en dit bovendien in grote mate: tijd en palaver.
Onze politieke cultuur en onze overlegtraditie houden
ons voorlopig nog ver weg van de praktijken van Trump-
of Thatchervolgers die elders de richting kenmerken van VERANDEREN, JA, MAAR …
diegenen die de macht aspireren in 2017. Een goede dosis Tijd om met kracht te herbevestigen: de Belgische
bescheidenheid past trouwens beter: geen enkel ontwik- ziekenhuizen moeten beslist van eeuw veranderen. Hun
keld land heeft een mirakeloplossing om de kwaliteit en omgeving en de netwerken waarin ze passen, moeten
de toegankelijkheid van gezondheidszorg te garanderen grondig worden herzien. Nieuwe samenwerkings-
tegen een redelijke en beheersbare prijs. Het status quo standaarden en nieuwe financieringscriteria moeten met
is onhoudbaar en onderhandeling zal pas leiden tot reme- zorg, consistentie en stabiliteit worden ingevoerd. Maar
dies en innovaties als iedereen bereid is voor eigen deur de verwachtingen tegenover deze hervormingen kunnen
te vegen. de vaststelling niet maskeren die de meerderheid van
patiënt-gebruikers deelt: de zorg die in de ziekenhuizen in
België wordt verstrekt, moet niet onderdoen voor die in de
STOP HET 'BASHEN' ons omringende landen. De dagelijkse krachttoeren van
Een ander punt in het debat zou kan ook best een het medisch en verplegend personeel dat vaak onder druk
toontje lager zingen: de manie van het 'bashen'. Volgens Dr. Daniel Désir staat en belast wordt boven het tolereerbare, verdienen
de beruchte formule die de Amerikaanse pers sinds bijna Hoofdredacteur het om in de verf te worden gezet, en niet om eindeloos
een eeuw leidt, 'good news is often not news at all'. De te worden gehekeld om zo meer lezers of luisteraars te
geschreven en audiovisuele pers houdt van wervende titels ronselen.
Hospitals.be / 2017 n°1
05
VEILIGHEID
EEN NORMALE REACTIE OP EEN ABNORMAAL GEBEUREN
Patiëntveiligheids
incident: impact op
second victims
Met 'second victims' worden alle zorgverle-
ners bedoeld die betrokken of blootgesteld
werden aan een patiëntveiligheidsincident en
hiervan psychologische hinder ondervinden.
De term werd in 2000 geïntroduceerd door de
Amerikaanse professor Albert Wu. Over de
impact van dergelijk incident op de second
victims in België zijn nu harde cijfers beschik-
baar 1. Daarmee moeten ziekenhuisdirecties
nu aan het werk en als Leuvens Instituut voor
Gezondheidsbeleid willen we hen daarbij helpen,
aldus prof. dr. Kris Vanhaecht, coördinator van
de KU Leuven onderzoeksgroep hieromtrent.
Michelle Cooreman
© V.R.
2017 n°1 / Hospitals.be
06
"I
n de afgelopen jaren hebben we veel onder-
zoek gedaan naar de gevolgen van een patiënt-
veiligheidsincident en nog niet alles werd tot
op heden gepubliceerd. Maar nu we hebben
kunnen aantonen dat het een niet te onderschatten pro-
bleem is dat serieus moet worden genomen, zullen we in
de komende jaren de volgende stappen moeten zetten:
ondersteuningsmechanismen inbouwen in organisaties
en ziekenhuizen overtuigen van de nood aan implementa-
tie ervan", legt prof. Vanhaecht uit. Maar beginnen we bij
het begin.
SLACHTOFFERS VAN
PATIËNTVEILIGHEIDSINCIDENT
Een patiëntveiligheidsincident is een onbe-
doelde gebeurtenis die zich voordoet tijdens het verlenen
van zorg aan een patiënt. Het onderzoek was dan wel toege-
spitst op de second victims, maar de first victims, de patiënt
en zijn familie of sociaal netwerk, zijn uiteraard de belang-
rijkste betrokken partij. Zij zijn het slachtoffer van iets wat
gebeurd is tijdens het verlenen/of het niet-verlenen van
nodige zorg. Het gamma incidenten is heel wat breder dan
de chirurgische incidenten zoals chirurgische complica-
ties, links-rechtswissels, opereren van de gezonde kant, die
klassiek de media halen. Het grootste deel van de patiënt-
veiligheidsincidenten heeft te maken met medicatiefou-
ten, bij de toediening of bij de voorbereiding ervan. De
tweede groep zijn alle soorten opportunistische infecties:
patiënten die het ziekenhuis binnenkomen zonder infectie
maar het verlaten met een infectie, of die tijdens de ingreep
een infectie oplopen. Ook valaccidenten of patiënten die
doorligwonden krijgen, kunnen als patiëntveiligheidsin-
cidenten worden beschouwd in het ziekenhuis omdat deze
kunnen worden vermeden. Het is onmiddellijk duidelijk
dat preventie bij het ene patiëntveiligheidsincident gemak-
kelijker is dan bij het andere, naargelang de rechtstreekse
of onrechtstreekse betrokkenheid van de medewerker.
PREVALENTIE ONDERSCHAT
In de internationale literatuur werd in 1999
een rapport gepubliceerd2 waaruit bleek dat 5% van de
patiënten in een algemeen ziekenhuis iets meemaken
dat ze niet hoeven mee te maken, en dat van die 5% er
effectief ook 5% overlijdt ten gevolge van het incident.
Bovendien was preventie mogelijk bij de helft van die 5%
patiëntveiligheidsincidenten.
Als we die cijfers zouden vertalen naar de Belgische situatie
dan spreken we over 4.000 overlijdens in de Belgische zie-
kenhuizen per jaar, waarvan de helft vermeden had kunnen
worden. Het KCE heeft enkele jaren geleden een rapport gepu-
bliceerd3 waarin ze schrijven dat 2.635 patiënten overlijden
aan infecties die ze oplopen tijdens de ziekenhuisopname,
dan zijn de 4.000 overlijdens zeker geen overschatting.
"Recentere onderzoekscijfers geven aan dat de 5% patiën-
ten die een veiligheidsincident meemaken een onderschat-
ting is, dat heel wat meer patiënten te maken krijgen met
patiëntveiligheid. Er is geen enkele reden om aan te nemen
dat België het beter zou doen dan de andere landen. De
recentste cijfers uit de VS4 spreken trouwens niet meer over
5% patiënten, dat is 1 op 20 patiënten, maar over 13,5%
patiënten, dat is 1 op 7 patiënten, die ooit first victims zijn.
Hospitals.be / 2017 n°1
07
VEILIGHEID
SECOND VICTIMS ONDERSCHAT
PROBLEEM
Bij een groot aantal van deze incidenten zijn de
medewerkers – en dat kan elke gezondheidswerker zijn,
verpleegkundigen, artsen, apothekers, sociaal assisten-
ten, kinesitherapeuten – zich ervan bewust dat ze iets
met het incident te maken hebben. Zodat ook het aantal
second victims niet te onderschatten is. "In ons onderzoek1
hebben we bijna 6.000 artsen en verpleegkundigen in
België gescreend naar de frequentie van betrokkenheid bij
een patiëntveiligheidsincident: 1 op de 10 ondervraagden
gaf aan dat ze in de voorbije 6 maanden persoonlijk betrok-
ken waren bij een patiëntveiligheidsincident. De interna-
tionale literatuur rond second victims stelt dat zeker 50%
van de medewerkers in de ziekenhuizen tijdens hun car-
rière enige mate van second victim worden. In het licht van
Kris Vanhaecht
onze cijfers zal die 50% ook wel een onderschatting zijn."
PhD Patiëntveiligheidsincidenten gebeuren nu eenmaal, niet
Leuven Institute for dat ze normaal zijn, maar ze gebeuren, waardoor het van-
Healthcare Policy zelfsprekend is dat alle categorieën van medewerkers in
KU Leuven het ziekenhuis erbij betrokken kunnen geraken. En tenzij
kris.vanhaecht het om psychopaten gaat, is het eveneens logisch dat de
@kuleuven.be betrokkenen erdoor worden geraakt. "Uit de internationale
cijfers en uit wat we nu vastgesteld hebben in België en
we momenteel nog aan het onderzoeken zijn, blijkt dat de
problematiek rond second victims zeker voor bestuurders
en managers in de ziekenhuizen een nog onderschat pro-
bleem is dat ze echter heel ernstig moeten nemen, zeker in
het kader van de relatie met burn-out."
VERSCHIL IN DE MATE VAN interviews blijkt ook dat medewerkers aangeven dat indien
GERAAKT TE ZIJN de first victim jonger is, de impact voor hen groter is. Wat
De mate waarin een zorgverlener door een niet onlogisch is: als er iets fout loopt bij een jong kind,
patiëntveiligheidsincident wordt geraakt, heeft met ver- weegt dit meer door dan wanneer oudere mensen iets over-
schillende aspecten te maken. komt. Hoewel ik niet zeg dat een patiëntveiligheidsincident
Ten eerste is dat de schade aan de patiënt: hoe groter de bij oudere mensen geen impact heeft, alleen kan dit als
impact op de first victim, hoe meer de zorgverlener wordt minder doorwegend worden gepercipieerd."
geraakt. Bovendien stijgt het risico op burn-out met een Ten tweede, zijn er factoren eigen aan de persoon van de
factor 1,6 per graad ernst van schade. Blijvende letsels zorgverlener zelf. Ziekenhuismedewerkers zijn over het
hebben trouwens een grotere impact dan het overlijden algemeen zorgzame mensen. Diegenen die zich het meer
van de patiënt. "Uit kwalitatief onderzoek op basis van aantrekken of zich meer verantwoordelijk voelen, zullen
een grotere impact van een patiëntveiligheidsincident
ervaren. Internationaal onderzoek leert dat de impact
bij vrouwen in het algemeen groter is dan bij mannen.
Ontwijkingsgedrag Hoewel prof. Vanhaecht persoonlijk denkt dat dit ook
te maken heeft met de manier waarop de bevraging is
na een incident gebeurd. Vrouwen zullen vaker dan mannen toegeven dat
ze van een incident wakker liggen, gehuild hebben of dat
Mensen die betrokken waren bij een veiligheidsincident, kunnen ze erdoor werden geraakt. Dat neemt niet weg dat zowel uit
daarna vermijden om weer in diezelfde situatie te komen, wat een het Amerikaanse als uit het Belgische onderzoek blijkt dat
normale reactie is behalve als het te ver gaat. Als de mensen daar vrouwen meer last ervaren van een veiligheidsincident.
door voorzichtiger werken, is dat positief. Zeker 40% van de mensen Tot slot, zijn er ook organisatorische factoren die bijdragen
betrokken bij dit soort incidenten, zal positief reageren. Ze zullen tot de manier waarop met een patiëntveiligheidsincident
bijvoorbeeld nauwkeuriger werken of meer oplettend zijn. "Maar wordt omgegaan. Werken in een organisatie waarin een
uit kwalitatief onderzoek en gesprekken met zorgverleners, zien we zogenaamde 'blame-cultuur' heerst, die naar de mede-
ook dat sommige chirurgen aangeven dit soort operaties niet meer werkers stapt met 'hoe kun jij zo dom zijn', eerder dan 'we
te doen en over te laten aan een collega. Of verpleegkundigen die zullen samen uitzoeken hoe we kunnen voorkomen dat dit
aangeven bij die medicatie er altijd voor te zorgen dat er een con ooit nog gebeurt', zal ervoor zorgen dat de impact op second
trole gebeurt door een tweede verpleegkundige. Het mag echter victims groter is.
niet zo ver gaan dat medewerkers uit de gezondheidszorg twijfelen "Onderzoek heeft de leeftijd geen rol toegekend in de mate
aan hun kennis en kunde, want als dat zo is, is de kans om opnieuw van impact op second victims. We zien wel dat veel jonge
fouten te maken groot," weet prof. Vanhaecht. mensen aangeven van 'ik ben betrokken bij' en dat ze in het
begin van hun loopbaan sterk worden geraakt. We hebben
2017 n°1 / Hospitals.be
08
ook onderzoek gedaan bij studenten geneeskunde en ver-
pleegkunde met dezelfde resultaten. Het is dus belangrijk
om jonge mensen heel goed te coachen en te ondersteunen,
inclusief stagiairs en mensen in opleiding", geeft prof.
Vanhaecht aan managers mee.
HOGER RISICO OP BURNOUT
De impact van een patiëntveiligheidsincident
kan zich bij een second victim op twee vlakken laten gevoe-
len: het professionele en het persoonlijke vlak.
De professionele impact betreft de gevolgen op het profes-
sionele handelen van de betrokkene. De hulpverlener kan
zich door de betrokkenheid bij een patiëntveiligheidsin-
cident anders gaan gedragen binnen het team, en wordt
ook op een andere wijze bekeken binnen het team. Dat
heeft vooral te maken met het feit dat de second victim een
schuldgevoel heeft, waardoor hij/zij begint te twijfelen aan
zijn/haar kennis en kunde. 'Ben ik wel goed voor deze job?
Zou ik niet beter aan het onthaal werken waar ik misschien
minder risico loop om patiënten schade toe te brengen?'
Bij second victims werd een hoger risico op burn-out en
medicatiegebruik vastgesteld. Daar zijn harde cijfers voor
die eind 2016 door het team van de KU Leuven werden
gepubliceerd in Medical Care, een gerenommeerd tijd-
schrift voor Volksgezondheid in de Verenigde Staten.1 Ze
komen uit een transversale enquête bij 37 Belgische zie-
De problematiek rond second victims is heel ernstig te
© V.R.
nemen, zeker in het kader van de relatie met burnout. kenhuizen: 5.788 verpleegkundigen (79,4%) en artsen
(20,6%) uit 26 acute ziekenhuizen en 11 psychiatrische
Hospitals.be / 2017 n°1
09
VEILIGHEID
ziekenhuizen werden geïncludeerd, van wie 9% in een
patiëntveiligheidsincident was betrokken in de voorbije
6 maanden. "Als je in de afgelopen 6 maanden betrokken
bent geweest bij een patiëntveiligheidsincident, verdub-
belt het burn-outrisico (OR 2,07), heb je een hoger risico
op problematisch medicatiegebruik (OR 1,84), onder
andere van slaapmedicatie, is er een grotere interferentie
van het werk op de thuisomgeving en denk je vaker aan de
mogelijkheid om van werk te veranderen."
Het patiëntveiligheidsincident heeft ook een persoonlijke
impact onder de vorm van gevolgen op het dagelijkse leven.
Dat zijn symptomen als angst, slapeloosheid en de bekende
symptomen van post-traumatische stress zoals flash backs.
Dit kan gaan tot depressie en er zijn ook voorbeelden in de
literatuur waar zelfdoding voorkomt bij second victims die
het zich zo erg aantrekken. "Google maar eens 'Kimberly
Hiatt' en je leest een verhaal over wat we 'twin tragedy'
noemen", zegt prof. Vanhaecht.
Persoonlijke en professionele impact zijn nauw met elkaar
verbonden.
ONDERSTEUNING OP DRIE
NIVEAUS
Peer support ook op
De manier waarop een gezondheidswerker middellange termijn
omgaat met een patiëntveiligheidsincident verschilt van voortzetten.
persoon tot persoon. Vandaar dat er ook geen gouden
standaard bestaat voor de wijze waarop je iemand na zo’n
incident moet opvangen. De ene medewerker wil opvang, EERSTE NIVEAU
de andere niet. "Wat we wel vaststellen, is dat mensen en Het eerste niveau omvat het onmiddellijk en breed kenbaar
organisaties – en dat is ons advies aan de directies – een maken van het risico op patiëntveiligheidsincidenten
systeem, een werkwijze moeten hebben voor het organise- binnen de organisatie. We moeten met elkaar durven praten
ren van opvang. In eerste instantie is er de onmiddellijke als het fout loopt, dit heeft te maken met het doorbreken
opvang om te triëren of iemand ondersteuning nodig heeft van de 'blame-cultuur'. Al wie betrokken is, moet zijn
of niet. Er moet geen tot in het kleinste detail uitgewerkte verhaal kunnen vertellen, al zullen sommigen daar geen
protocol zijn voor de aanpak, maar wel een triagesysteem nood aan hebben. Maar in geen geval mag de betrokken
om na te gaan welke medewerkers verder moeten worden medewerker er alleen voor staan. Hij moet worden onder-
opgevolgd. Collega Susan Scott uit de Verenigde Staten steund. Het taboe moet worden doorbroken want geraakt
heeft aangegeven dat we waarschijnlijk op drie niveaus van zijn nadat je betrokken bent bij een patiëntveiligheidsin-
ondersteuning moeten werken." cident is een heel normale reactie. "We hebben daar vanuit
het onderzoek in Leuven nog een advies aan toegevoegd:
dat je met de mensen samen op zoek moet gaan naar wat
er juist is gebeurd. We noemen dat een root cause analyse:
hoe komt het dat er iets fout is gelopen en de patiënt schade
Third victims: de organisatie heeft opgelopen? Second victims hebben daar veel vragen
zelf en het management bij. Heb ik nu iets fout gedaan of is er iets fout gegaan in de
organisatie? Dat schuldgevoel is van groot belang."
Uit eerste onderzoeken weten we dat de symptomen die worden TWEEDE EN DERDE NIVEAU
beschreven bij second victims, ook voorkomen bij het manage Het tweede niveau in de opvang van een second
ment van een bij een veiligheidsincident betrokken ziekenhuis, victim is peer support. Via mensen getraind in gespreks-
revalidatiecentrum of andere zorginstelling. Zelfs al hebben ze er technieken moet de organisatie niet alleen triage kunnen
geen persoonlijk aandeel in, toch weegt het op hen, zowel op de doen, maar ook opvolging op middellange termijn. "We
managers van de afdelingen, als op de algemeen en medische direc zien al te vaak dat na een incident iemand van het manage-
teurs. Zij hebben dezelfde symptomen van slapeloosheid, flash
ment even praat met de betrokken zorgverlener, maar er is
backs: normale reacties op een abnormale gebeurtenis. Behalve
geen follow-up. Er is een systeem nodig om te blijven scree-
op managers heeft dit ook impact op kwaliteitsfunctionarissen,
nen, en ook in de weken nadien nog eens te vragen hoe het
ombudsmensen …
met de betrokkene gaat, of hij/zij goed functioneert. En als
Voor de impact op de organisatie zelf, het ziekenhuis bijvoorbeeld, het niet gaat, moet die worden doorgestuurd naar het derde
is de trigger voor de mate van impact, het feit of het incident wordt niveau, en dat is professionele ondersteuning. Meestal is
opgepikt door de media of niet. Er zijn ervaringen over een hoger het met psychotherapie mogelijk de mensen effectief te
aantal patiënten dat niet op de afspraak komt in de periode nadat begeleiden en te counselen."
het ziekenhuis in een negatief daglicht is geweest wat betreft De stappen die een directie zet, zal sterk afhangen van de
patiëntveiligheid. eerste triage. Al is er in de literatuur nog wat controverse
over: moet je als directie eerder proactief werken – er is
2017 n°1 / Hospitals.be
10Incident lié à la sécurité
du patient: impact sur
les victimes secondaires
Le ressenti d’une victime secondaire est une réaction normale à
une chose qui n’aurait pas dû se produire, un incident qui a nui au
patient. La victime primaire, le patient, est bien entendu la principale
victime. Mais la personne qui a causé l’incident (victime secondaire)
et l’organisation où celleci travaille (hôpital, première ligne, soins
à domicile, centre de revalidation, institut psychiatrique…) (victime
tertiaire) sont aussi touchées par les conséquences de l’incident. Ce
schéma se répète partout où des personnes prodiguent des soins à
d’autres personnes.
On dispose désormais de données chiffrées1 qui indiquent que les
collaborateurs sont moins performants et peuvent même déve
lopper un burnout, doivent prendre une pausecarrière ou partir
en congé de maladie, après avoir été impliqués dans ces incidents.
C’est la preuve que les managers/directeurs d’hôpitaux doivent
prendre cette problématique très au sérieux. Y compris l’impact sur
l’organisation même, car les patients seront moins nombreux à s’y
présenter pour des soins après qu’un incident lié à la sécurité ait été
relayé dans les médias.
© V.R.
een incident geweest en we gaan ondersteuning bieden – of De volgende stap van het Leuvens Instituut voor Gezond-
moet je afwachten en de kat uit de boom kijken tot de second heidsbeleid (LIGB) van de KU Leuven is minder gericht
victim aangeeft dat hij/zij ondersteuning nodig heeft? naar onderzoek, maar eerder naar meer implementa-
Uit een internationaal congres in Amsterdam eind oktober tie, namelijk met de ziekenhuizen samen kijken hoe de
2016 bleek trouwens dat we op het tweede niveau ook aanpak van slachtoffers van een veiligheidsincident in
aandacht moeten schenken aan de ondersteuning van het hun organisatie kan worden ondersteund (peer support
second victim bij het bespreken van het incident met de systemen).
betrokken patiënt en/of familie, dit is wat we 'open disclo- "We nemen ook vanuit Leuven het initiatief om ziekenhui-
sure' noemen. Ook hier is nog een hele weg te gaan. zen bij elkaar te brengen en mensen op te leiden om dit
soort ondersteuning te bieden. In een latere fase kan dan
weer onderzoek worden verricht naar de impact van deze
INTERNATIONALE RICHTLIJNEN strategieën, namelijk welk type ondersteuning zorgt voor
EN VERDER ONDERZOEK een beter herstel. Er is momenteel geen goed wetenschap-
De richtlijn van het Amerikaanse Institute of pelijk onderzoek beschikbaar over de impact van onder-
Healthcare Improvement (www.ihi.org) over de omgang steuningsmechanismen. Die vereisen een follow-up over
met alle slachtoffers van een patiëntveiligheidsincident minstens een jaar, want recent onderzoek in Nederland5
werd enkele jaren geleden in Vlaanderen vertaald, samen leert dat de symptomen van second victim enkele maanden
met de ziekenhuiskoepels. Binnen het Vlaams ziekenhuis- tot een jaar, of zelfs langer kunnen aanhouden. Dat is
netwerk van de KU Leuven werd een werkgroep opgestart onderzoek dat we zouden moeten doen, helaas ontbre-
om te kijken wat we daaruit konden leren. Uit een bevra- ken ons daarvoor momenteel de middelen", besluit prof.
ging in 2011 bleek immers dat ziekenhuizen helemaal niet Vanhaecht.
voorbereid waren op de opvang van patiëntveiligheidsin- "De driehoek first, second en third victim vormt een
cidenten, maar heel wat ziekenhuizen zetten nu de voor logische vicieuze cirkel. Door de impact op het second
Vlaanderen vertaalde Amerikaanse richtlijnen verder om victim te bewijzen geven we een extra aanzet om nog
naar de lokale sectoren. "Het is boeiend om te zien dat we meer inspanningen te doen om patiëntveiligheidsin-
de voorbije maanden meerdere vragen kregen uit zieken- cidenten te voorkomen. Dat is en blijft uiteindelijk de
huizen die met de richtlijn aan de slag gaan." bedoeling."
1 Van Gerven E., Vander Elst T., system. Washington, DC: National Events in Hospitals: National Peer Support in de zorg: Impact op
Vandenbroeck S. et al. Increased risk Academy Press; 2000. Incidence among Medicare zorgverleners na betrokkenheid
of burnout for physicians and nurses 3 KCE rapport 102A https://kce.fgov.be/ Beneficiaries. Department of Health bij een patiëntveiligheidsincident.
involved in a patient safety incident. nl/publication/report/nosocomiale and Human Services Office of the Onderzoek Leuvens Instituut
Medical Care 2016; 54(10): 93743. infectiesinbelgi%C3%ABdeel2 Inspector General 2010. voor Gezondheidszorgbeleid
2 Kohn L.T., Corrigan J.M., Donaldson impactopmortaliteitenkosten 5 Vanhaecht K., Coeckelberghs E., Seys (LIGB), KULeuven, in opdracht van
M.S. (Institute of Medicine). To err (accessed 26/10/2016) D., Schouten L., Zeeman G. (2016). Leernetwerk Peer Support in de
is human: building a safer health Resultaten Enquête Leernetwerk Zorg."
4 Levinson D.R., General I. Adverse
Hospitals.be / 2017 n°1
11De hervorming van de ziekenhuisfinanciering komt eraan… Is uw ziekenhuis klaar voor deze uitdaging? Ontdek 3M™ CAMS™ – Cost Allocation Management System, de nieuwste ontwikkeling van uw betrouwbare partner in data analyse, 3M Health Information Systems. Meer info: info@his.be of 3M.be/CAMS La réforme du modèle de financement des hôpitaux est imminente… Êtes-vous prêts pour ce nouveau défi ? Découvrez le 3M™ CAMS™ - Cost Allocation Management System, le nouvel outil de gestion des coûts hospitaliers proposé par 3M Health Information Systems, votre partenaire en analyse de données. Plus d’information: info@his.be ou 3M.be/CAMS
publireportage
3m CAmS
Cost Allocation
Management System
Pour plus d’informations,
veuillez contacter
Marie-Laurence de Lannoy
(mdelannoy@mmm.com).
Voor meer informatie,
aarzel niet om onze expert
te contacteren:
Luc Van Aken
(lvanaken@mmm.com).
3M Belgium bvba/sprl,
Hermeslaan 7
B-1831 DiegemSÉCURITÉ
UN ENGAGEMENT FRUCTUEUX
La culture de sécurité
au CHR Haute Senne
En 2008, le CHR Haute Senne
(Soignies) a décidé de tout
mettre en œuvre pour réduire
les taux élevés d’accidents
d’exposition au sang qui tou-
chaient les collaborateurs.
Moins de dix ans plus tard,
l’hôpital récolte des résultats
exemplaires: les accidents
d’exposition au sang ont
diminué de plus de 75%.
© D.R.
Thérèse Trotti
2017 n°1 / Hospitals.be
14Q
u elssontlesétapes,obstaclesetréussitesren
contrés au cours du changement majeur de
cultureetdepratiquesquiapermisàl’hôpital
d’améliorer sensiblement la sécurité des soins
etdesesemployés?
UN POINT DE DÉPART
PRÉOCCUPANT
L’Institut Scientifique de Santé Publi
Pour instaurer un projet
que (ISP) estime que plus de 12.000 accidents
d’exposition au sang (AES) surviennent chaque de sécurité, il faut modifier
les comportements et de
année dans les hôpitaux belges. Ces accidents,
qu’il s’agisse de piqûres d’aiguille, de blessures
liées à des instruments ou d’éclaboussures de
sang, peuvent avoir des conséquences sérieuses
surlesplansphysique,psychologique,juridique la discipline
et financier, voire dramatiques lorsque les vic
timescontractentlevirusdel’hépatiteC(VHC)
oudel’hépatiteB(VHB),oulevirusdel’immuno
déficience humaine (VIH)1. Ces risques sérieux
fontdoncdelapréventiondecesaccidentsunobjectifprio danstousnosservices.C’estdoncen2008quenousavons
ritairepourlesétablissementsdesoins,d’autantplusqu’ils débutécettetransition,encommençantparlechoixd’ai
concernentnonseulementlesmédecinsetlesinfirmières guilles et de cathéters de sécurité. Ces dispositifs se dis
maisaussilesaidessoignants,lepersonnelparamédicalet tinguentparuneconceptionergonomiqueminimisantles
lesmembresdupersonneld’hôtellerie.Ils’agitdoncd’un risquesdeprojectiondesangoudepiqûreaccidentelleet
danger concernant l’entièreté du trajet de soins, qui ne s’adaptant à un plus grand nombre d’usagers ou de tech
peutêtrenégligé. niquesdifférents.
Nousavonsdécidéd’introduirelesdispositifsdesécurité
demanièreprogressivedansl’hôpital.Nousnoussommes
IMPRUDENCE OU concentrés,dansunpremiertemps,surlesservicesàhaut
MAUVAISES HABITUDES risque, au sein desquels les intervenants sont multiples.
Au Centre Hospitalier Régional de la Haute LesUrgencesontétéparmilespremiersservicesàbénéfi
Senne, à Soignies, qui compte 246 lits et 870 collabora cierdecematériel,maisaussileServiceMobiled'Urgence
teurs, le problème des infections consécutives aux AES etdeRéanimation(SMUR),unservicequifaitsouventface
a revêtu une acuité particulière, bien avant l’entrée en àdessituationsdifficiles,ouencoreleQuartieropératoire,
vigueur,en2010,delaDirectiveeuropéenne2010/32/UE où se multiplient les intervenants et où les risques sont
surlapréventiondesblessuresparobjetstranchantsdans fréquents. Ensuite, nous avons élargi l’utilisation de ces
lesecteurhospitalieretsanitaire2.Dès2007,nousavons aiguillesetcathétersdesécuritéàtouslesservicesduCHR.
constaté au sein de notre établissement, une fréquence
élevée d’accidents d’exposition au sang: 14 accidents en
2007, et 16 en 2008 – dont la plupart impliquaient des LA FORMATION ET
aiguillesoudescathéters.Selonnosrecensementsd’inci LA SENSIBILISATION
Thérèse Trotti
dents,lepersonnelinfirmierétaitleplusexposéauxAES DU PERSONNEL
(75% des AES). Les accidents qui semblaient anodins, Si,enpratique,lechangementdedispositifsne Directeur général du
qu’ils soient causés par imprudence ou mauvaises habi présentaitqu’unobstacleassezfacileàsurmonterpourles CHR Haute Senne
tudes,commelerecapuchonnage,peuventserévélerdélé professionnelsdelasanté,iln’enapastoujoursétéainsi www.chrhautesenne.be
tèrespourchacun,aveccommeconséquenceslamorbidité pourl’évolutiondesmentalités,primordialedanslaréus
oulamortalitéàcourtterme.Maisaussiàlongterme,cer sitedenotreprojetdesécurité.Certainsservicesoucolla
tainesinfectionsoucomplicationspeuventsedévelopper borateursontmanifestéquelquesréticences,phénomène
durant des années, comme la cirrhose par exemple. Par humainbanalderéactionauchangement.L’apprentissage
chance,nousn’avionspasconnudecassévèresd’AES,mais et l’application de méthodes de travail sûres exigent
nousavonsnéanmoinsvouluagirauplusvitepourréduire souvent une modification de comportement et de disci
lenombredecesaccidentsdansnotrehôpital. pline.Cettemodificationdoitêtredirigée,suivieetsoute
nuepours’opérerdemanièrepermanenteetsignificative.
Pourinstalleruneculturedesécuritédansnotre
LES PREMIERS PAS VERS hôpital,nousnoussommesappuyéssurlesressourceset
UNE CULTURE DE SÉCURITÉ l’expériencedenotrefournisseurentermesdeformation
Cetteconcentrationsuruneplusgrandesécurité etdesensibilisationdupersonnelàlasécurité.Laréduc
des soins et de nos employés nous a menés, assez natu tiondesaccidentsetlaconcentrationsurlasécuritédépen
rellement, à un partenariat sur le concept «Safety» avec daientautantdel’acquisitiondumatérielleplussûrquede
notrefournisseurdedispositifsmédicauxdesécurité(BD l’adhésiondupersonnelauxnouvellesmesures,habitudes
Medical),envued’introduiredumatérieldesécurité,mais etcontraintesentourantl’améliorationdelasécuritédes
aussidefaciliteretd’opérerdemanièreefficacelatransi soins.Unchangementpareildementalités,unetelleres
tiondenotrehôpitalversuneculturedesécuritédurable ponsabilisation,peuventprendredesannées…
Hospitals.be / 2017 n°1
15SÉCURITÉ
Opter pour des aiguilles par éclaboussure ne sont pas rapportés auprès de l’assu
et des cathéters de ranceaccidentsdutravail(périodederappeld’unmois).
sécurité.
Pourtant, il est primordial que chaque incident soit rap
porté.Dansses«Recommandationsenmatièredepréven
tion des accidents d’exposition au sang et autres liquides
biologiquesdanslesinstitutionsdesoins»,leConseilsupé
rieurdelaSantémetenavantlanécessité«designalertout
AESetdemettrecetteoccasionàprofitpourlaprévention
etletraitement»1.
AuCHRHauteSenne,Soignies,noscampagnesdesensibi
lisationontpermisderéinstaurerlesystèmededéclaration
des incidents, un travail de longue haleine pour rendre
celuicisystématiqueetexhaustifafind’assurerunemeil
leuretraçabilitédesaccidents.Noussommesdoncbienen
constantedémarched’améliorationdelasécuritéetdela
qualitédessoins,dansuncycleévolutifpermanent.
UN BILAN POSITIF DE SÉCURITÉ
Depuis la mise en place dès 2008 des disposi
tifsetmesuresdifférentsduprojetdesécuritédessoins,
notreCHRaréduitlesAESde16en2008à8en2013.Nous
comptions5AESen2014,et4en2015.Lesaccidentsd’ex
positionausangnereprésententplusqu’unquartdeceux
enregistrésen2008,audépartdenotreprojet.Aucunacci
dentliéàl’utilisationdecathétern’aéténotédurantdeux
annéesconsécutives.
EN CONCLUSION
1 Conseil Supérieur
de la Santé: Notreengagementpourlasécurité,entaméily
© D.R.
Recommandations en amoinsdedixans,portesesfruits.Cetengagementnous
matière de prévention
des accidents
ademandédesinvestissementsimportants,financiersou
d’exposition au sang humains,lorsqu’ilsontnécessitéletempsetleseffortsde
et autres liquides tousauCHR.Cesinvestissementsserévèlentrentables,
UN CHANGEMENT BIEN biologiques dans les
institutions de soins qu’ils’agissedeséconomiesdesoinsoudecompensations
ACCOMPAGNÉ MAI 2011 CSS n° 8429. financièresdessuitesdeblessures,delasécuritéaccrue
Le partenariat avec notre fournisseur a tout 2 http://eur-lex.europa. des membres du personnel dans leur travail quotidien,
eu/LexUriServ/
d’abordpermisdeformerlepersonnelàl’utilisationcor LexUriServ.do?uri=OJ:L
ou du bienêtre des patients, premiers bénéficiaires de
rectedunouveaumatériel.Afindeleverl’obstacleduchan :2010:134:0066:0072:FR: la culture de sécurité qui s’exprime dans l’hôpital tout
gementetd’apprendreàutiliserdemanièreoptimaleles PDF. entier.
nouveauxdispositifs,desformateurssontvenussurplace
pour des séances individuelles de «coaching», que nos
employés ont beaucoup appréciées, comme le remarque
notreDirecteurAdjointduDépartementInfirmier:«C’est Deveiligheidscultuurinhet
unproduitspécifiqueetnouveau,doncilfautuneapproche
nouvelle.Cesuivipermetd’enseignerlesastucesquiper CHRHauteSenneinSoignies
mettentdepiquerplusfacilement,qu’onneconnaîtpas,
puisquelatechniqueestdifférente». In 2008 besliste het CHR Haute Senne (Soignies) om alles in het werk
Nous avons également lancé des campagnes d’affichage te stellen om het hoge aantal incidenten in te dijken waarbij mede-
surlabonneutilisationdescontainersouencoredescam werkers aan bloed werden blootgesteld. We zijn nu iets minder
pagnes de sensibilisation sur la déclaration systématique dan 10 jaar later en het ziekenhuis heeft voorbeeldige resultaten
despiqûresaccidentelles.Cedernierpointestcrucialdans geboekt: het aantal incidenten met bloedblootstelling is namelijk
l’avancementdelasécuritédessoins:seulelatransparence met meer dan 75% verminderd.
nous permettra d’obtenir une image réaliste des risques In dit artikel wordt uitgelegd welke verschillende stappen, welke
encoreprésents,etdenousefforcerderéduireoud’élimi hindernissen en overwinningen bij deze ingrijpende wijziging in
nercesrisques. de cultuur en de gewoonten van het ziekenhuis geleid hebben tot
een gevoelige verbetering van de patiënt- en personeelsveiligheid.
Het heeft belangrijke investeringen gevergd, zowel financieel als
L’IMPORTANCE DE LA humaan, maar ze zijn tevreden met het resultaat, al mag de aan-
DÉCLARATION DES ACCIDENTS dacht niet verslappen.
Une étude (ISP, 2007) auprès de plus de Elk incident rapporteren is een eerste vereiste om ze te kunnen ver-
3.000 membres, 52 signalements et enregistrements hinderen. Daartoe werden sensibiliseringscampagnes opgezet die
des AES du personnel de 25 hôpitaux belges montre que telkens weer worden herhaald.
49,5% des accidents par piqûre et 99,3% des accidents
2017 n°1 / Hospitals.be
16Contribuez à la rédaction de
Werk mee aan de redactie van
H SPITALSbe
HOSPITALS.BE ACCUEILLE DIVERS TYPES HOSPITALS.BE NEEMT VERSCHILLENDE
DE CONTRIBUTIONS: SOORTEN BIJDRAGEN OP:
1 | ARTICLES ORIGINAUX 1 | ORIGINELE ARTIKELEN
Les articles originaux présentent le résultat d’études non publiées. De originele artikelen bespreken het resultaat van nog niet gepubliceerde
2 | REVUES GÉNÉRALES studies.
Les revues générales ont pour but de présenter une mise à jour complète 2 | ALGEMENE OVERZICHTEN
de la littérature scientifique ou professionnelle sur un sujet donné. Algemene overzichten hebben als doel een volledig overzicht te bieden van
3 | SYNTHÈSES DE TRAVAUX de wetenschappelijke of professionele literatuur over een bepaald onderwerp.
Les synthèses sont destinées à donner un écho à des travaux publiés dans 3 | STUDIESAMENVATTINGEN
des revues internationales par des auteurs issus d’universités, d’hôpitaux Studiesamenvattingen besteden aandacht aan werken die gepubliceerd
ou d’organismes médico-sociaux belges. zijn in internationale tijdschriften, door auteurs die verbonden zijn aan
4 | FORMATION CONTINUE universiteiten, ziekenhuizen of medisch-sociale instellingen in België.
Les articles correspondent à des résumés de présentations orales. 4 | PERMANENTE VORMING
5 | ARTICLES D’INTÉRÊT GÉNÉRAL De artikelen zijn samenvattingen van mondelinge presentaties.
Ils concernent la santé publique, l’économie, l’éthique, la pédagogie, 5 | ALGEMENE ARTIKELEN
l’histoire des hôpitaux et de la médecine, les biographies marquantes et Gaan over volksgezondheid, economie, ethiek, pedagogie, de geschiedenis
l’informatique hospitalière. van de ziekenhuizen en van de geneeskunde, markante biografieën en
6 | ÉDITORIAUX ET ARTICLES D’OPINION ziekenhuisinformatica.
L’espace éditorial est ouvert aux articles d’opinion concernant le 6 | EDITORIALEN EN OPINIEARTIKELEN
fonctionnement des institutions et des professions hospitalières et Het tijdschrift stelt zijn kolommen open voor opinieartikelen over de werking
médico-sociales. van de instellingen en de medisch-sociale en ziekenhuisberoepen.
Pour prendre connaissance de la charte rédactionnelle, surfez sur Het redactionele charter vindt u op www.hospitals.be.
www.hospitals.be
Nuttige informatie:
Infos utiles: Stuur uw manuscript per e-mail naar mc@vivio.com.
Envoyez votre manuscrit par e-mail à mc@vivio.com. Vivio/Hospitals.be, Rodenbachstraat 70, B-1190 Brussel.
Vivio/Hospitals.be, av. Rodenbach 70, B-1190 Bruxelles.B russel I Lui k I Fra nkr ijk I L uxem bourg
www.assar.com
ASSAR ARCHITECTS cvba, gevestigd te Brussel, is een internationaal erkende vereniging van meer dan honderd architecten. De werking van ASSAR
ARCHITECTS berust op het principe van samenwerking, waarbij het delegeren van vaardigheden essentieel is.
ASSAR ARCHITECTS is actief in verschillende sectoren, zoals kantoorgebouwen, huisvesting, openbare en institutionele gebouwen en uiteraard
in de gezondheidszorg.
ASSAR ARCHITECTS tracht voor elk project een vooruitstrevende architectuur te ontwikkelen vanuit een technisch en esthetisch standpunt, vanuit
een stedenbouwkundige integratie, en dit vertrekkende van het functionele en de duurzame ontwikkeling.
Dankzij een organisatie met gespecialiseerde teams kan ASSAR een complete expertise aanbieden voor complexe projecten, ongeacht hun omvang.
De rode draad voor ASSAR is en blijft de aandacht voor de mens als kern van een project. Elk project wordt door deze expertise gekenmerkt, zoals
hieronder blijkt uit de drie ziekenhuisprojecten van de hand van ASSAR ARCHITECTS.
ERASMUS - ERASME In samenwerking met VKS en MA2 - En collaboration avec VKS et MA2
Het project New Erasmus, op de ziekenhuis- en faculteitscampus van
Anderlecht, zal de komende jaren bij velen over de tong gaan. In 2009
werd ons bureau (in samenwerking met VKS & MA2) aangeduid om alle
studies uit te voeren. Na het indienen van de vergunningen, voorzien voor
juni 2015, zullen de werken in 2018 van start gaan. De opening is gepland
in 2023.
De verbouwing van het Erasmusziekenhuis gebeurt gelijktijdig met het
inrichten van het Jules Bordet Instituut op de site. Zo kunnen we het hart
van de hele campus reorganiseren en creëren we heldere en functionele
leefruimtes in alle ziekenhuisvleugels en medisch-technische diensten.
Enerzijds verzamelt een ziekenhuistoren de zorgafdelingen per functio-
nele indeling, gaande van 2 tot 4 afdelingen van 26 bedden, voor een
algemeen totaal voor alle disciplines van 816 bedden.
Anderzijds verzamelt een gelaagde sokkel de logistieke, de me-
disch-technische en de publieke functies. Deze sokkel vormt de ver-
binding tussen de verschillende gebouwen en garandeert de gewenste
onderlinge uitwisseling tussen verschillende diensten: isotopen, opera-
tiekwartier, endoscopie, centraal magazijn, …
Ondanks het gegeven van de krappe site en de bijhorende compactheid,
hebben we willen zorgen voor een aantrekkelijke sfeer en levenskwaliteit
voor alle gebruikers.
CHC - CLINIQUE DU MONTLEGIA In samenwerking met Artau - En collaboration avec Artau
Het nieuwe MontLegia Ziekenhuis, gebouwd op de site van de voorma-
lige kolenmijnen Patience en Beaujonc, aan de westelijke toegang tot de
stad Luik, zal de activiteiten van drie Luikse CHC-ziekenhuizen groeperen:
Saint-Joseph, Espérance en Saint-Vincent. Met 720 klassieke hospitali-
satiebedden en 120 plaatsen in het dagziekenhuis zal het een complete
waaier van zorgen bieden (hospitalisatie, consultaties, medische onde-
rzoeken). De werken zijn met de graafwerken en de drainering van het ter-
rein in juni 2014 begonnen en zullen 3,5 jaar duren. In het eerste kwartaal
van 2015 werden de bedrijven voor de uitvoering van de ruwbouw en de
gevels aangeduid. In mei 2015 zijn deze ruwbouw- en gevelwerken van
start gegaan. De opening van het ziekenhuis is voorzien voor augustus
2018. Het MontLegia Ziekenhuis verzekert de patiënten een persoonlijke
opname in een topziekenhuis en bezorgt het ziekenhuispersoneel een
ergonomische werkplek met de nieuwste apparatuur in een menselijke
werkomgeving.
CHIREC DELTA
Het Chirec Deltaproject in Oudergem zal perfect weergeven waar Chirec
mee bezig is op sociaal, ecologisch en economisch vlak: zorgen voor per-
soonlijke en kwalitatieve medische zorgen in moderne infrastructuren. Het
project is sterk gestructureerd, zodat op lange termijn een maximale
flexibiliteit verzekerd kan worden. De trajecten van de bezoekers zullen
duidelijk gescheiden worden van de medische en logistieke trajecten.
Dit vergemakkelijkt de toegankelijkheid en de circulatie van de gebruikers.
De architecturale uitwerking is sober dankzij de keuze van kwaliteitsvolle
materialen met een rationele onderhoudskost (vloeren, schrijnwerk, ge-
vels, ...). De gevels van het project, het hekwerk en de groengevels vor-
men de bebouwde grens van de publieke ruimte. Die ruimte is niet on-
doordringbaar. De publieke functie van het ziekenhuis zal een osmose
creëren tussen de publieke en private ruimte : samen waarderen ze elkaar
op en verhogen ze de socio-spatiale veiligheid.
Het ziekenhuis, dat in 2017 zijn deuren zal openen, wil zich richten op de
patiënt en op de integratie met zijn omgeving.Vous pouvez aussi lire
