Impact op second victims van patiëntveiligheids-incident

Impact op second victims van patiëntveiligheids-incident

Impact op second victims van patiëntveiligheids-incident

Officieel tijdschrift van de Belgische Vereniging der Ziekenhuizen / Revue officielle de l'Association Belge des Hôpitaux Impactopsecond victimsvan patiëntveiligheids- incident L’e-santé,mirage ouréalité? Bureau de dépôt: Bruxelles X - Hospitals.be - n° d'agréation: P910197 Afgiftekantoor: Brussel X - Hospitals.be - Goedkeuringsnummer: P910197 janvier > mars 2017 januari > maart 2017 Trimestriel Driemaandelijks #1Vol.15

Impact op second victims van patiëntveiligheids-incident

schneider-electric.be Ontdek vandaag nog onze oplossingen voor ziekenhuizen! Découvrez dès à présent nos solutions pour les hôpitaux ! “Dankzij een betrouwbare elektrische voeding en een volledig geautomatiseerde oplossing voor de sturing en het gebruik van alle functionaliteiten van de kamer, kunnen we ons volledig concentreren op onze patiënten.” “Avec une alimentation électrique fiable et une solution complètement automatisée pour le contrôle et l’utilisation de l’ensemble des fonctionnalités de la salle, nous pouvons rester entièrement focalisé sur nos patients.” Maximale veiligheid en comfort in de operatiekamers Maximiser la sécurité et le confort dans les salles d’op Schneider Electric nv/sa - Tel: (NL) +32 (0)2 37 37 502 - (FR) +32 (0)2 37 37 501 customer-service.be@schneider-electric.com - www.schneider-electric.be

Impact op second victims van patiëntveiligheids-incident

Hospitals.be / 2017 n°1 03 Édito Voorwoord DanielDésir Patiëntveiligheidsincident: impact op second victims MichelleCooreman Second victims zijn alle zorgverleners die betrokken zijn of blootgesteld werden aan een patiëntveiligheidsincident en daar psychologische hinder van ondervinden. Voor België zijn nu harde cijfers beschikbaar. L’e-santé, mirage ou réalité? CécileRochus À Bruxelles, l’asbl Abrumet met à disposition le Réseau Santé Bruxellois, un outil permettant le partage électronique sécurisé des données de santé. Aperçu des règles qui régissent ce partage et l’accès aux données ainsi que les challenges des différentes parties prenantes.

La culture de sécurité au CHR Haute Senne ThérèseTrotti En près de 10 ans, le CHU Haute Senne (Soignies) a réduit son taux élevé d'accidents d'exposition au sang qui touchaient plus de 75% des collaborateurs. Comment l’hôpital a-t-il procédé? 05 04 #1Vol.15 janvier > mars 2017 / januari > maart 2017 U vindt alle artikelen en meer op Retrouvez les articles et plus sur www.hospitals.be 11 06 Revueofficielledel'AssociationBelgedesHôpitaux OfficieeltijdschriftvandeBelgischeVerenigingderZiekenhuizen ISSN:1379-7786 MembredelaFédérationinternationaledesHôpitaux LidvandeInternationaleFederatiederZiekenhuizen MembredelaFédérationdelaPressepériodiquedeBelgique LidvandeFederatievandePeriodiekePersvanBelgië ABH/BVZ L'AssociationBelgedesHôpitauxestuneassociationsansbut lucratif,conformémentàlaloidu27juin1921.D'aprèssesstatuts (art.3):«L'Associationapourobjetdecontribueraudéveloppe- mentetauprogrèsdelasciencehospitalière,etspécialement àl'étudedesproblèmesdegestionetd'organisationinterneet externedesétablissementsdesoins,notammentparladiffusion depublications,l'organisationderéunionsd'étudesetde conférences,etc.Ellepeutreprésentersesmembresdanstous groupementset/ouinstancespubliqueset/ouprivéesconcernées parledomainemédico-hospitalier,médico-socialetsanitaire». DeBelgischeVerenigingderZiekenhuizeniseenverenigingzon- derwinstoogmerk,volgensdewetvan27juni1921.Artikel3van haarstatutenluidt:"HetdoelvandeVerenigingishetbijdragentot deontwikkelingenbevorderingderziekenhuiswetenschappenen inhetbijzondertotdestudievandeinterneenexternebeheers-en organisatieproblemenindegezondheidzorginstellingen,o.a.door hetverspreidenvanpublicaties,hetorganiserenvanstudiedagen, conferenties,enz.Zemaghaarledenvertegenwoordigeninalle groeperingenen/ofopenbareen/ofprivé-instantiesdiezichbezi- ghoudenmetziekenhuis-,medico-socialeengezondheidstaken". Président/Voorzitter: WillyHeuschen,e-mail:willy@heuschen.be Secrétairegénéral/Secretaris-generaal: DirkThielens,e-mail:dirk.thielens@iris-hopitaux.be Secrétariat/Secretariaat: RueDejoncker46Dejonckerstraat,Bruxelles1060Brussel Tel.:02/543.78.19–Internet:www.hospitals.be AVIS/BERICHT Lareproduction,mêmepartielle,desarticlesdelarevue Hospitals.beestinterditesansautorisationpréalable. Lesarticlespubliésn'engagentquelaresponsabilité deleursauteurs.

Artikelsuitdittijdschriftmogenwordenovergenomen natoestemmingvanderedactie;bronvermeldingisverplicht. Deauteurszijnverantwoordelijkvoordeinhoudvanhunartikels. RÉDACTION/REDACTIE Éditeurresponsable/Verantwoordelijkeuitgever:WillyHeuschen Rédacteurenchef/Hoofdredacteur:DanielDésir, placeArthurVanGehuchten4ArthurVanGehuchtenplein Bruxelles1020Brussel e-mail:daniel.desir@chu-brugmann.be Rédactriceenchefadjointe/Adjunct-hoofdredactrice: HildegardHermans Coordinationdelarédaction/Redactiecoördinatie: MichelleCooreman Secrétariatderédaction/Eindredactie:ClaudineDeKock Comitéderédaction/Redactiecomité: GuyDurant,AlainEsterzon,FrançoiseWeil, JohnyVanderStraeten RÉALISATION ET PRODUCTION/ ONTWERP EN UITVOERING RueRodenbach70Rodenbachstraat,Bruxelles1190Brussel Tel.:02/640.49.13–Fax:02/640.97.56 e-mail:info@vivio.com–Internet:www.vivio.com Maquette:MarieBourgois Miseenpages/Lay-out:CatherineHarmignies Photos/Foto's:D.R./V.R.,Sint-DimpnaZiekenhuisGeel, Thinkstock Photodecouverture/Coverfoto:Thinkstock Impression/Druk:Artoos PUBLICITÉ/RECLAMEREGIE Publiest ChausséedeHaecht547Haachtsesteenweg Bruxelles1030Brussel Tel.:02/245.47.74-Fax:02/245.44.63 e-mail:paulmeyer@publiest.be ABONNEMENT e-mail:belgian.hospitals@gmail.com 38 30 Ziekenhuisnetwerk Kempen groeit gestaag MichelleCooreman Een belangrijke stap in het opstarten van het Ziekenhuisnetwerk Kempen was het toekennen van een Hartcentrum B2 aan de Kempen in 2014. Sindsdien breiden het Sint-Dimpna Ziekenhuis Geel, het H. Hartziekenhuis Mol, het AZ Herentals en het AZ Turnhout de samenwerking uit. 27 20 16 14

Impact op second victims van patiëntveiligheids-incident

2017 n°1 / Hospitals.be 04 ÉDITO LE TEMPS EST AU CHANGEMENT Réformer sansfustiger? Sur le diagnostic, on observe un large consensus en Belgique: le «paysage» des soins de santé doit être réformé. La croissance accélérée des dépenses est socialement intenable. Le financement hospitalier est trop complexe et parsemé d’effets pervers, ou au moins contre-productifs. C omparés aux paramètres sanitaires affichés par d’autres pays industrialisés, la première ligne vieillit,s’anémieetdépérit;lesduréesdeséjourà l’hôpital restent trop longues; les lits dits «aigus» sont en surnombre, et le taux de conversion vers l’hospita- lisation d’un jour et les soins ambulatoires est hétérogène et globalement à la traîne. La concentration de l’expertise pourlapriseenchargeoptimaledespathologiesrareset/ou très lourdes, médicalement souhaitable, fournirait des résultats meilleurs, mais nécessiterait des incitants qui restent à inventer et à implanter.

DU TEMPS ET DES PALABRES Ces défis concernent sans exception tous les protagonistes des soins de santé: des institutions fédérales aux associations de patients. La complexité des dossiers requiert, à grosses doses, deux éléments-clés de notre pratique des réformes, en amont des décisions à prendre: à savoir du temps et des palabres. Notre culture politique et notre tradition de la concertation nous tiennent, pour l’instant, à l’écart des rodomontades trumpistes ou that- chériennes qui caractérisent ailleurs les visées de ceux qui aspirent au pouvoir en 2017. Une bonne dose d’humilité est en outre de mise: aucun pays développé ne détient de solutions miracles pour garantir la qualité et l’accessibilité des soins à un coût raisonnable et maîtrisé. Le statu quo est intenable, et les palabres progresseront mieux vers les remèdes et les innovations si chacun, en négociation, est capable de balayer devant sa porte.

STOP AU BASHING Une autre composante de ces débats gagnerait à une mise en sourdine: la manie du «bashing». Selon la formule célèbre qui guide la presse amé- ricaine depuis près d'un siècle, «good news is often not news at all». La presse écrite et audiovi- suelleraffoledestitresracoleurslorsqu’ils’agitde dénoncer les «requins» qui rackettent le secteur, les mutuelles qui abusent de leur pouvoir, les entreprises pharmaceutiques qui engrangent des profits disproportionnés, et les hôpitaux où il est périlleux de s’aventurer parce qu’ils accablent les patients d’infections nosocomiales.

CHANGER, OUI MAIS… Il est temps de le réaffirmer avec force: les hôpitaux belges doivent certes changer de siècle. Il s'agit de revoir en profondeur leur périmètre et les réseaux au sein desquels ils s'insèrent, d'introduire avec circonspection, cohérence et stabilité de nouveaux standards de collaboration et de nou- veaux critères de financement. Mais les attentes vis-à-vis de ces réformes ne peuvent masquer un constat que la très grande majorité des patients-usagers partagent: les soins reçus à l'hôpital en Belgique supportent parfaitement la comparaison avec ceux des pays qui nous entourent, et les prouesses quotidiennes du personnel médical et soignant, souvent pressuré et dénigré au-delà du tolérable, méritent d'être soulignées et illustrées avec éclat, et non fustigées de manière incessante pour faire vendre du papier ou de l'audimat.

La mesure et la valorisation financière de soins de qualité sont ardues à définir et à mettre en œuvre Dr Daniel Désir Rédacteur en chef

Impact op second victims van patiëntveiligheids-incident

Hospitals.be / 2017 n°1 05 VOORWOORD HET IS TIJD OM TE VERANDEREN Hervormen zondertehekelen? Over de diagnose is er in België een ruime consensus: het 'landschap' van de gezondheidszorg moet worden hervormd. De snelle groei van de uitgaven is sociaal onhoudbaar. De ziekenhuisfinanciering is te complex en doorspekt met perverse, of toch op z'n minst contraproductieve effecten. Dr. Daniel Désir Hoofdredacteur V ergeleken met de gezondheidsparameters in andere geïndustrialiseerde landen, veroudert onze eerste lijn, bij gebrek aan zuurstof, duren de ziekenhuisverblijven nog steeds te lang, zijn er te veel zogenaamde 'acute' bedden, is het aantal con- versies naar dagziekenhuis en ambulante zorg heterogeen en zet dit niet door. Expertise concentreren op een plaats voor de optimale opvang van zeldzame en/of zware aandoeningen, zoals medisch gewenst, zou betere resultaten leveren, maar daarvoor zijn incentives nodig die nog moeten worden uitgevonden.

TIJD EN PALAVER Deze uitdagingen betreffen zonder uitzondering alle protagonisten in de gezond- heidszorg: van federale instellingen tot patiën- tenverenigingen. Omdat de dossiers zo complex zijn, moeten de beslissingen worden voorafgegaan door twee hoofdonderdelen van ieder overleg, en dit bovendien in grote mate: tijd en palaver. Onze politieke cultuur en onze overlegtraditie houden ons voorlopig nog ver weg van de praktijken van Trump- of Thatchervolgers die elders de richting kenmerken van diegenen die de macht aspireren in 2017. Een goede dosis bescheidenheid past trouwens beter: geen enkel ontwik- keld land heeft een mirakeloplossing om de kwaliteit en de toegankelijkheid van gezondheidszorg te garanderen tegen een redelijke en beheersbare prijs. Het status quo is onhoudbaar en onderhandeling zal pas leiden tot reme- dies en innovaties als iedereen bereid is voor eigen deur te vegen.

STOP HET 'BASHEN' Een ander punt in het debat zou kan ook best een toontje lager zingen: de manie van het 'bashen'. Volgens de beruchte formule die de Amerikaanse pers sinds bijna een eeuw leidt, 'good news is often not news at all'. De geschreven en audiovisuele pers houdt van wervende titels wanneer het erom gaat de 'haaien' aan de kaak te stellen die de sector afpersen, de mutualiteiten die misbruik maken van hun macht, de farmabedrijven die dispropor- tionele winsten opstrijken, en de ziekenhuizen waar het gevaarlijk is omdat ze de patiënten met nosocomiale infec- ties belasten.

VERANDEREN, JA, MAAR … Tijdommetkrachtteherbevestigen:deBelgische ziekenhuizen moeten beslist van eeuw veranderen. Hun omgeving en de netwerken waarin ze passen, moeten grondig worden herzien. Nieuwe samenwerkings- standaarden en nieuwe financieringscriteria moeten met zorg, consistentie en stabiliteit worden ingevoerd. Maar de verwachtingen tegenover deze hervormingen kunnen de vaststelling niet maskeren die de meerderheid van patiënt-gebruikers deelt: de zorg die in de ziekenhuizen in België wordt verstrekt, moet niet onderdoen voor die in de ons omringende landen. De dagelijkse krachttoeren van het medisch en verplegend personeel dat vaak onder druk staat en belast wordt boven het tolereerbare, verdienen het om in de verf te worden gezet, en niet om eindeloos te worden gehekeld om zo meer lezers of luisteraars te ronselen.

Het meten en financieel opwaarderen van kwaliteitszorg zijn moeilijk te definiëren en uit te voeren

Impact op second victims van patiëntveiligheids-incident

2017 n°1 / Hospitals.be 06 VEILIGHEID Patiëntveiligheids­ incident:impactop secondvictims EEN NORMALE REACTIE OP EEN ABNORMAAL GEBEUREN Met 'second victims' worden alle zorgverle- ners bedoeld die betrokken of blootgesteld werden aan een patiëntveiligheidsincident en hiervan psychologische hinder ondervinden. De term werd in 2000 geïntroduceerd door de Amerikaanse professor Albert Wu. Over de impact van dergelijk incident op de second victims in België zijn nu harde cijfers beschik- baar1 . Daarmee moeten ziekenhuisdirecties nu aan het werk en als Leuvens Instituut voor Gezondheidsbeleid willen we hen daarbij helpen, aldus prof. dr. Kris Vanhaecht, coördinator van de KU Leuven onderzoeksgroep hieromtrent. Michelle Cooreman © V.R.

Impact op second victims van patiëntveiligheids-incident

Hospitals.be / 2017 n°1 07 "I n de afgelopen jaren hebben we veel onder- zoek gedaan naar de gevolgen van een patiënt- veiligheidsincident en nog niet alles werd tot op heden gepubliceerd. Maar nu we hebben kunnen aantonen dat het een niet te onderschatten pro- bleem is dat serieus moet worden genomen, zullen we in de komende jaren de volgende stappen moeten zetten: ondersteuningsmechanismen inbouwen in organisaties en ziekenhuizen overtuigen van de nood aan implementa- tie ervan", legt prof. Vanhaecht uit. Maar beginnen we bij het begin.

SLACHTOFFERS VAN PATIËNTVEILIGHEIDSINCIDENT Een patiëntveiligheidsincident is een onbe- doelde gebeurtenis die zich voordoet tijdens het verlenen van zorg aan een patiënt. Het onderzoek was dan wel toege- spitstopdesecondvictims,maardefirstvictims,depatiënt en zijn familie of sociaal netwerk, zijn uiteraard de belang- rijkste betrokken partij. Zij zijn het slachtoffer van iets wat gebeurd is tijdens het verlenen/of het niet-verlenen van nodige zorg. Het gamma incidenten is heel wat breder dan de chirurgische incidenten zoals chirurgische complica- ties,links-rechtswissels,opererenvandegezondekant,die klassiek de media halen. Het grootste deel van de patiënt- veiligheidsincidenten heeft te maken met medicatiefou- ten, bij de toediening of bij de voorbereiding ervan. De tweede groep zijn alle soorten opportunistische infecties: patiënten die het ziekenhuis binnenkomen zonder infectie maarhetverlatenmeteeninfectie,ofdietijdensdeingreep een infectie oplopen. Ook valaccidenten of patiënten die doorligwonden krijgen, kunnen als patiëntveiligheidsin- cidenten worden beschouwd in het ziekenhuis omdat deze kunnen worden vermeden. Het is onmiddellijk duidelijk datpreventiebijhetenepatiëntveiligheidsincidentgemak- kelijker is dan bij het andere, naargelang de rechtstreekse of onrechtstreekse betrokkenheid van de medewerker. PREVALENTIE ONDERSCHAT In de internationale literatuur werd in 1999 een rapport gepubliceerd2 waaruit bleek dat 5% van de patiënten in een algemeen ziekenhuis iets meemaken dat ze niet hoeven mee te maken, en dat van die 5% er effectief ook 5% overlijdt ten gevolge van het incident. Bovendien was preventie mogelijk bij de helft van die 5% patiëntveiligheidsincidenten.

Als we die cijfers zouden vertalen naar de Belgische situatie dan spreken we over 4.000 overlijdens in de Belgische zie- kenhuizen per jaar, waarvan de helft vermeden had kunnen worden.HetKCEheeftenkelejarengeledeneenrapportgepu- bliceerd3 waarin ze schrijven dat 2.635 patiënten overlijden aan infecties die ze oplopen tijdens de ziekenhuisopname, danzijnde4.000overlijdenszekergeenoverschatting. "Recentere onderzoekscijfers geven aan dat de 5% patiën- tendieeenveiligheidsincidentmeemakeneenonderschat- ting is, dat heel wat meer patiënten te maken krijgen met patiëntveiligheid.Erisgeenenkeleredenomaantenemen dat België het beter zou doen dan de andere landen. De recentstecijfersuitdeVS4 sprekentrouwensnietmeerover 5% patiënten, dat is 1 op 20 patiënten, maar over 13,5% patiënten, dat is 1 op 7 patiënten, die ooit first victims zijn.

Impact op second victims van patiëntveiligheids-incident

2017 n°1 / Hospitals.be 08 VEILIGHEID SECOND VICTIMS ONDERSCHAT PROBLEEM Bij een groot aantal van deze incidenten zijn de medewerkers – en dat kan elke gezondheidswerker zijn, verpleegkundigen, artsen, apothekers, sociaal assisten- ten, kinesitherapeuten – zich ervan bewust dat ze iets met het incident te maken hebben. Zodat ook het aantal secondvictimsnietteonderschattenis."Inonsonderzoek1 hebben we bijna 6.000 artsen en verpleegkundigen in België gescreend naar de frequentie van betrokkenheid bij een patiëntveiligheidsincident: 1 op de 10 ondervraagden gafaandatzeindevoorbije6maandenpersoonlijkbetrok- ken waren bij een patiëntveiligheidsincident. De interna- tionale literatuur rond second victims stelt dat zeker 50% van de medewerkers in de ziekenhuizen tijdens hun car- rière enige mate van second victim worden. In het licht van onze cijfers zal die 50% ook wel een onderschatting zijn." Patiëntveiligheidsincidenten gebeuren nu eenmaal, niet dat ze normaal zijn, maar ze gebeuren, waardoor het van- zelfsprekend is dat alle categorieën van medewerkers in het ziekenhuis erbij betrokken kunnen geraken. En tenzij het om psychopaten gaat, is het eveneens logisch dat de betrokkenenerdoorwordengeraakt."Uitdeinternationale cijfers en uit wat we nu vastgesteld hebben in België en we momenteel nog aan het onderzoeken zijn, blijkt dat de problematiek rond second victims zeker voor bestuurders en managers in de ziekenhuizen een nog onderschat pro- bleem is dat ze echter heel ernstig moeten nemen, zeker in het kader van de relatie met burn-out." VERSCHIL IN DE MATE VAN GERAAKT TE ZIJN De mate waarin een zorgverlener door een patiëntveiligheidsincident wordt geraakt, heeft met ver- schillende aspecten te maken.

Ten eerste is dat de schade aan de patiënt: hoe groter de impact op de first victim, hoe meer de zorgverlener wordt geraakt. Bovendien stijgt het risico op burn-out met een factor 1,6 per graad ernst van schade. Blijvende letsels hebben trouwens een grotere impact dan het overlijden van de patiënt. "Uit kwalitatief onderzoek op basis van interviews blijkt ook dat medewerkers aangeven dat indien de first victim jonger is, de impact voor hen groter is. Wat niet onlogisch is: als er iets fout loopt bij een jong kind, weegt dit meer door dan wanneer oudere mensen iets over- komt.Hoeweliknietzegdateenpatiëntveiligheidsincident bij oudere mensen geen impact heeft, alleen kan dit als minder doorwegend worden gepercipieerd." Ten tweede, zijn er factoren eigen aan de persoon van de zorgverlener zelf. Ziekenhuismedewerkers zijn over het algemeen zorgzame mensen. Diegenen die zich het meer aantrekken of zich meer verantwoordelijk voelen, zullen een grotere impact van een patiëntveiligheidsincident ervaren. Internationaal onderzoek leert dat de impact bij vrouwen in het algemeen groter is dan bij mannen. Hoewel prof. Vanhaecht persoonlijk denkt dat dit ook te maken heeft met de manier waarop de bevraging is gebeurd. Vrouwen zullen vaker dan mannen toegeven dat ze van een incident wakker liggen, gehuild hebben of dat ze erdoor werden geraakt. Dat neemt niet weg dat zowel uit het Amerikaanse als uit het Belgische onderzoek blijkt dat vrouwen meer last ervaren van een veiligheidsincident. Tot slot, zijn er ook organisatorische factoren die bijdragen tot de manier waarop met een patiëntveiligheidsincident wordt omgegaan. Werken in een organisatie waarin een zogenaamde 'blame-cultuur' heerst, die naar de mede- werkers stapt met 'hoe kun jij zo dom zijn', eerder dan 'we zullen samen uitzoeken hoe we kunnen voorkomen dat dit ooitnoggebeurt',zalervoorzorgendatdeimpactopsecond victims groter is.

"Onderzoek heeft de leeftijd geen rol toegekend in de mate van impact op second victims. We zien wel dat veel jonge mensenaangevenvan'ikbenbetrokkenbij'endatzeinhet begin van hun loopbaan sterk worden geraakt. We hebben Ontwijkingsgedrag na een incident te maken heeft met de manier waarop de bevraging is gebeurd. Vrouwen zullen vaker dan mannen toegeven dat ze van een incident wakker liggen, gehuild hebben of dat ze erdoor werden geraakt. Dat neemt niet weg dat zowel uit het Amerikaanse als uit het Belgische onderzoek blijkt dat vrouwen meer last ervaren van een veiligheidsincident. Tot slot, zijn er ook organisatorische factoren die bijdragen tot de manier waarop met een patiëntveiligheidsincident wordt omgegaan. Werken in een organisatie waarin een zogenaamde 'blame-cultuur' heerst, die naar de mede- werkers stapt met 'hoe kun jij zo dom zijn', eerder dan 'we zullen samen uitzoeken hoe we kunnen voorkomen dat dit ooitnoggebeurt',zalervoorzorgendatdeimpactopsecond victims groter is.

"Onderzoek heeft de leeftijd geen rol toegekend in de mate van impact op second victims. We zien wel dat veel jonge mensenaangevenvan'ikbenbetrokkenbij'endatzeinhet begin van hun loopbaan sterk worden geraakt. We hebben na een incident Mensen die betrokken waren bij een veiligheidsincident, kunnen daarna vermijden om weer in diezelfde situatie te komen, wat een normale reactie is behalve als het te ver gaat. Als de mensen daar­ door voorzichtiger werken, is dat positief. Zeker 40% van de mensen betrokken bij dit soort incidenten, zal positief reageren. Ze zullen bijvoorbeeld nauwkeuriger werken of meer oplettend zijn. "Maar uit kwalitatief onderzoek en gesprekken met zorgverleners, zien we ook dat sommige chirurgen aangeven dit soort operaties niet meer te doen en over te laten aan een collega. Of verpleegkundigen die aangeven bij die medicatie er altijd voor te zorgen dat er een con­ trole gebeurt door een tweede verpleegkundige. Het mag echter niet zo ver gaan dat medewerkers uit de gezondheidszorg twijfelen aan hun kennis en kunde, want als dat zo is, is de kans om opnieuw fouten te maken groot," weet prof. Vanhaecht. Kris Vanhaecht PhD Leuven Institute for Healthcare Policy KU Leuven kris.vanhaecht @kuleuven.be

Impact op second victims van patiëntveiligheids-incident

Hospitals.be / 2017 n°1 09 ook onderzoek gedaan bij studenten geneeskunde en ver- pleegkunde met dezelfde resultaten. Het is dus belangrijk omjongemensenheelgoedtecoachenenteondersteunen, inclusief stagiairs en mensen in opleiding", geeft prof. Vanhaecht aan managers mee. HOGER RISICO OP BURN­OUT De impact van een patiëntveiligheidsincident kan zich bij een second victim op twee vlakken laten gevoe- len: het professionele en het persoonlijke vlak. De professionele impact betreft de gevolgen op het profes- sionele handelen van de betrokkene. De hulpverlener kan zich door de betrokkenheid bij een patiëntveiligheidsin- cident anders gaan gedragen binnen het team, en wordt ook op een andere wijze bekeken binnen het team. Dat heeft vooral te maken met het feit dat de second victim een schuldgevoel heeft, waardoor hij/zij begint te twijfelen aan zijn/haar kennis en kunde. 'Ben ik wel goed voor deze job? Zou ik niet beter aan het onthaal werken waar ik misschien minder risico loop om patiënten schade toe te brengen?' Bij second victims werd een hoger risico op burn-out en medicatiegebruik vastgesteld. Daar zijn harde cijfers voor die eind 2016 door het team van de KU Leuven werden gepubliceerd in Medical Care, een gerenommeerd tijd- schrift voor Volksgezondheid in de Verenigde Staten.1 Ze komen uit een transversale enquête bij 37 Belgische zie- kenhuizen: 5.788 verpleegkundigen (79,4%) en artsen (20,6%) uit 26 acute ziekenhuizen en 11 psychiatrische De problematiek rond second victims is heel ernstig te nemen, zeker in het kader van de relatie met burn­out. © V.R.

Impact op second victims van patiëntveiligheids-incident

2017 n°1 / Hospitals.be 10 VEILIGHEID ziekenhuizen werden geïncludeerd, van wie 9% in een patiëntveiligheidsincident was betrokken in de voorbije 6 maanden. "Als je in de afgelopen 6 maanden betrokken bent geweest bij een patiëntveiligheidsincident, verdub- belt het burn-outrisico (OR 2,07), heb je een hoger risico op problematisch medicatiegebruik (OR 1,84), onder andere van slaapmedicatie, is er een grotere interferentie van het werk op de thuisomgeving en denk je vaker aan de mogelijkheid om van werk te veranderen." Het patiëntveiligheidsincident heeft ook een persoonlijke impactonderdevormvangevolgenophetdagelijkseleven. Datzijnsymptomenalsangst,slapeloosheidendebekende symptomen van post-traumatische stress zoals flash backs. Dit kan gaan tot depressie en er zijn ook voorbeelden in de literatuur waar zelfdoding voorkomt bij second victims die het zich zo erg aantrekken. "Google maar eens 'Kimberly Hiatt' en je leest een verhaal over wat we 'twin tragedy' noemen", zegt prof. Vanhaecht.

Persoonlijke en professionele impact zijn nauw met elkaar verbonden. ONDERSTEUNING OP DRIE NIVEAUS De manier waarop een gezondheidswerker omgaat met een patiëntveiligheidsincident verschilt van persoon tot persoon. Vandaar dat er ook geen gouden standaard bestaat voor de wijze waarop je iemand na zo’n incident moet opvangen. De ene medewerker wil opvang, de andere niet. "Wat we wel vaststellen, is dat mensen en organisaties – en dat is ons advies aan de directies – een systeem, een werkwijze moeten hebben voor het organise- ren van opvang. In eerste instantie is er de onmiddellijke opvang om te triëren of iemand ondersteuning nodig heeft of niet. Er moet geen tot in het kleinste detail uitgewerkte protocol zijn voor de aanpak, maar wel een triagesysteem om na te gaan welke medewerkers verder moeten worden opgevolgd. Collega Susan Scott uit de Verenigde Staten heeft aangegeven dat we waarschijnlijk op drie niveaus van ondersteuning moeten werken." EERSTE NIVEAU Heteersteniveauomvathetonmiddellijkenbreedkenbaar maken van het risico op patiëntveiligheidsincidenten binnendeorganisatie.Wemoetenmetelkaardurvenpraten als het fout loopt, dit heeft te maken met het doorbreken van de 'blame-cultuur'. Al wie betrokken is, moet zijn verhaal kunnen vertellen, al zullen sommigen daar geen nood aan hebben. Maar in geen geval mag de betrokken medewerker er alleen voor staan. Hij moet worden onder- steund. Het taboe moet worden doorbroken want geraakt zijn nadat je betrokken bent bij een patiëntveiligheidsin- cident is een heel normale reactie. "We hebben daar vanuit het onderzoek in Leuven nog een advies aan toegevoegd: dat je met de mensen samen op zoek moet gaan naar wat er juist is gebeurd. We noemen dat een root cause analyse: hoekomthetdaterietsfoutisgelopenendepatiëntschade heeft opgelopen? Second victims hebben daar veel vragen bij. Heb ik nu iets fout gedaan of is er iets fout gegaan in de organisatie? Dat schuldgevoel is van groot belang." TWEEDE EN DERDE NIVEAU Het tweede niveau in de opvang van een second victim is peer support. Via mensen getraind in gespreks- technieken moet de organisatie niet alleen triage kunnen doen, maar ook opvolging op middellange termijn. "We zien al te vaak dat na een incident iemand van het manage- ment even praat met de betrokken zorgverlener, maar er is geenfollow-up.Eriseensysteemnodigomteblijvenscree- nen, en ook in de weken nadien nog eens te vragen hoe het met de betrokkene gaat, of hij/zij goed functioneert. En als hetnietgaat,moetdiewordendoorgestuurdnaarhetderde niveau, en dat is professionele ondersteuning. Meestal is het met psychotherapie mogelijk de mensen effectief te begeleiden en te counselen." De stappen die een directie zet, zal sterk afhangen van de eerste triage. Al is er in de literatuur nog wat controverse over: moet je als directie eerder proactief werken – er is Third victims: de organisatie zelf en het management bij. Heb ik nu iets fout gedaan of is er iets fout gegaan in de organisatie? Dat schuldgevoel is van groot belang." victim is peer support. Via mensen getraind in gespreks- technieken moet de organisatie niet alleen triage kunnen doen, maar ook opvolging op middellange termijn. "We zien al te vaak dat na een incident iemand van het manage- ment even praat met de betrokken zorgverlener, maar er is geenfollow-up.Eriseensysteemnodigomteblijvenscree- nen, en ook in de weken nadien nog eens te vragen hoe het met de betrokkene gaat, of hij/zij goed functioneert. En als hetnietgaat,moetdiewordendoorgestuurdnaarhetderde niveau, en dat is professionele ondersteuning. Meestal is het met psychotherapie mogelijk de mensen effectief te begeleiden en te counselen." De stappen die een directie zet, zal sterk afhangen van de eerste triage. Al is er in de literatuur nog wat controverse over: moet je als directie eerder proactief werken – er is zelf en het management Uit eerste onderzoeken weten we dat de symptomen die worden beschreven bij second victims, ook voorkomen bij het manage­ ment van een bij een veiligheidsincident betrokken ziekenhuis, revalidatiecentrum of andere zorginstelling. Zelfs al hebben ze er geen persoonlijk aandeel in, toch weegt het op hen, zowel op de managers van de afdelingen, als op de algemeen en medische direc­ teurs. Zij hebben dezelfde symptomen van slapeloosheid, flash backs: normale reacties op een abnormale gebeurtenis. Behalve op managers heeft dit ook impact op kwaliteitsfunctionarissen, ombudsmensen … Voor de impact op de organisatie zelf, het ziekenhuis bijvoorbeeld, is de trigger voor de mate van impact, het feit of het incident wordt opgepikt door de media of niet. Er zijn ervaringen over een hoger aantal patiënten dat niet op de afspraak komt in de periode nadat het ziekenhuis in een negatief daglicht is geweest wat betreft patiëntveiligheid.

Peer support ook op middellange termijn voortzetten.

Hospitals.be / 2017 n°1 11 De volgende stap van het Leuvens Instituut voor Gezond- heidsbeleid (LIGB) van de KU Leuven is minder gericht naar onderzoek, maar eerder naar meer implementa- tie, namelijk met de ziekenhuizen samen kijken hoe de aanpak van slachtoffers van een veiligheidsincident in hun organisatie kan worden ondersteund (peer support systemen). "We nemen ook vanuit Leuven het initiatief om ziekenhui- zen bij elkaar te brengen en mensen op te leiden om dit soort ondersteuning te bieden. In een latere fase kan dan weer onderzoek worden verricht naar de impact van deze strategieën, namelijk welk type ondersteuning zorgt voor een beter herstel. Er is momenteel geen goed wetenschap- pelijk onderzoek beschikbaar over de impact van onder- steuningsmechanismen. Die vereisen een follow-up over minstens een jaar, want recent onderzoek in Nederland5 leertdatdesymptomenvansecondvictimenkelemaanden tot een jaar, of zelfs langer kunnen aanhouden. Dat is onderzoek dat we zouden moeten doen, helaas ontbre- ken ons daarvoor momenteel de middelen", besluit prof. Vanhaecht.

"De driehoek first, second en third victim vormt een logische vicieuze cirkel. Door de impact op het second victim te bewijzen geven we een extra aanzet om nog meer inspanningen te doen om patiëntveiligheidsin- cidenten te voorkomen. Dat is en blijft uiteindelijk de bedoeling." eenincidentgeweestenwegaanondersteuningbieden–of moetjeafwachtenendekatuitdeboomkijkentotdesecond victim aangeeft dat hij/zij ondersteuning nodig heeft? Uit een internationaal congres in Amsterdam eind oktober 2016 bleek trouwens dat we op het tweede niveau ook aandacht moeten schenken aan de ondersteuning van het second victim bij het bespreken van het incident met de betrokken patiënt en/of familie, dit is wat we 'open disclo- sure' noemen. Ook hier is nog een hele weg te gaan. INTERNATIONALE RICHTLIJNEN EN VERDER ONDERZOEK De richtlijn van het Amerikaanse Institute of Healthcare Improvement (www.ihi.org) over de omgang met alle slachtoffers van een patiëntveiligheidsincident werd enkele jaren geleden in Vlaanderen vertaald, samen met de ziekenhuiskoepels. Binnen het Vlaams ziekenhuis- netwerk van de KU Leuven werd een werkgroep opgestart om te kijken wat we daaruit konden leren. Uit een bevra- ging in 2011 bleek immers dat ziekenhuizen helemaal niet voorbereid waren op de opvang van patiëntveiligheidsin- cidenten, maar heel wat ziekenhuizen zetten nu de voor Vlaanderen vertaalde Amerikaanse richtlijnen verder om naar de lokale sectoren. "Het is boeiend om te zien dat we de voorbije maanden meerdere vragen kregen uit zieken- huizen die met de richtlijn aan de slag gaan." 1 Van Gerven E., Vander Elst T., Vandenbroeck S. et al. Increased risk of burnout for physicians and nurses involved in a patient safety incident. Medical Care 2016; 54(10): 937­43. 2 Kohn L.T., Corrigan J.M., Donaldson M.S. (Institute of Medicine). To err is human: building a safer health system. Washington, DC: National Academy Press; 2000.

3 KCE rapport 102A https://kce.fgov.be/ nl/publication/report/nosocomiale­ infecties­in­belgi%C3%AB­deel­2­ impact­op­mortaliteit­en­kosten (accessed 26/10/2016) 4 Levinson D.R., General I. Adverse Events in Hospitals: National Incidence among Medicare Beneficiaries. Department of Health and Human Services Office of the Inspector General 2010. 5 Vanhaecht K., Coeckelberghs E., Seys D., Schouten L., Zeeman G. (2016). Resultaten Enquête Leernetwerk Peer Support in de zorg: Impact op zorgverleners na betrokkenheid bij een patiëntveiligheidsincident. Onderzoek Leuvens Instituut voor Gezondheidszorgbeleid (LIGB), KULeuven, in opdracht van Leernetwerk Peer Support in de Zorg." Incident lié à la sécurité du patient: impact sur les victimes secondaires les victimes secondaires Le ressenti d’une victime secondaire est une réaction normale à une chose qui n’aurait pas dû se produire, un incident qui a nui au patient.Lavictimeprimaire,lepatient,estbienentendulaprincipale victime. Mais la personne qui a causé l’incident (victime secondaire) et l’organisation où celle­ci travaille (hôpital, première ligne, soins à domicile, centre de revalidation, institut psychiatrique…) (victime tertiaire) sont aussi touchées par les conséquences de l’incident. Ce schéma se répète partout où des personnes prodiguent des soins à d’autres personnes.

On dispose désormais de données chiffrées1 qui indiquent que les collaborateurs sont moins performants et peuvent même déve­ lopper un burnout, doivent prendre une pause­carrière ou partir en congé de maladie, après avoir été impliqués dans ces incidents. C’est la preuve que les managers/directeurs d’hôpitaux doivent prendre cette problématique très au sérieux. Y compris l’impact sur l’organisation même, car les patients seront moins nombreux à s’y présenter pour des soins après qu’un incident lié à la sécurité ait été relayé dans les médias.

© V.R.

De hervorming van de ziekenhuisfinanciering komt eraan… Is uw ziekenhuis klaar voor deze uitdaging? La réforme du modèle de financement des hôpitaux est imminente… Êtes-vous prêts pour ce nouveau défi ? Ontdek 3M™ CAMS™ – Cost Allocation Management System, de nieuwste ontwikkeling van uw betrouwbare partner in data analyse, 3M Health Information Systems. Meer info: info@his.be of 3M.be/CAMS Découvrez le 3M™ CAMS™ - Cost Allocation Management System, le nouvel outil de gestion des coûts hospitaliers proposé par 3M Health Information Systems, votre partenaire en analyse de données.

Plus d’information: info@his.be ou 3M.be/CAMS

3m CAmS Cost Allocation Management System Pour plus d’informations, veuillez contacter Marie-Laurence de Lannoy (mdelannoy@mmm.com). publireportage 3M Belgium bvba/sprl, Hermeslaan 7 B-1831 Diegem Voor meer informatie, aarzel niet om onze expert te contacteren: Luc Van Aken (lvanaken@mmm.com).

SÉCURITÉ 2017 n°1 / Hospitals.be 14 Laculturedesécurité auCHRHauteSenne UN ENGAGEMENT FRUCTUEUX © D.R. En 2008, le CHR Haute Senne (Soignies) a décidé de tout mettreenœuvrepourréduire les taux élevés d’accidents d’exposition au sang qui tou- chaient les collaborateurs. Moins de dix ans plus tard, l’hôpital récolte des résultats exemplaires: les accidents d’exposition au sang ont diminué de plus de 75%. Thérèse Trotti

Hospitals.be / 2017 n°1 15 Q uelssontlesétapes,obstaclesetréussitesren­ contrés au cours du changement majeur de cultureetdepratiquesquiapermisàl’hôpital d’améliorersensiblementlasécuritédessoins etdesesemployés? UN POINT DE DÉPART PRÉOCCUPANT L’InstitutScientifiquedeSantéPubli­ que(ISP)estimequeplusde12.000accidents d’expositionausang(AES)surviennentchaque année dans les hôpitaux belges. Ces accidents, qu’ils’agissedepiqûresd’aiguille,deblessures liées à des instruments ou d’éclaboussures de sang,peuventavoirdesconséquencessérieuses surlesplansphysique,psychologique,juridique et financier, voire dramatiques lorsque les vic­ timescontractentlevirusdel’hépatiteC(VHC) oudel’hépatiteB(VHB),oulevirusdel’immuno­ déficiencehumaine(VIH)1 .Cesrisquessérieux fontdoncdelapréventiondecesaccidentsunobjectifprio­ ritairepourlesétablissementsdesoins,d’autantplusqu’ils concernentnonseulementlesmédecinsetlesinfirmières maisaussilesaides­soignants,lepersonnelparamédicalet lesmembresdupersonneld’hôtellerie.Ils’agitdoncd’un danger concernant l’entièreté du trajet de soins, qui ne peutêtrenégligé.

IMPRUDENCE OU MAUVAISES HABITUDES Au Centre Hospitalier Régional de la Haute Senne,àSoignies,quicompte246litset870collabora­ teurs, le problème des infections consécutives aux AES a revêtu une acuité particulière, bien avant l’entrée en vigueur,en2010,delaDirectiveeuropéenne2010/32/UE surlapréventiondesblessuresparobjetstranchantsdans lesecteurhospitalieretsanitaire2 .Dès2007,nousavons constaté au sein de notre établissement, une fréquence élevée d’accidents d’exposition au sang: 14 accidents en 2007,et16en2008–dontlaplupartimpliquaientdes aiguillesoudescathéters.Selonnosrecensementsd’inci­ dents,lepersonnelinfirmierétaitleplusexposéauxAES (75% des AES). Les accidents qui semblaient anodins, qu’ils soient causés par imprudence ou mauvaises habi­ tudes,commelerecapuchonnage,peuventserévélerdélé­ tèrespourchacun,aveccommeconséquenceslamorbidité oulamortalitéàcourtterme.Maisaussiàlongterme,cer­ tainesinfectionsoucomplicationspeuventsedévelopper durant des années, comme la cirrhose par exemple. Par chance,nousn’avionspasconnudecassévèresd’AES,mais nousavonsnéanmoinsvouluagirauplusvitepourréduire lenombredecesaccidentsdansnotrehôpital. LES PREMIERS PAS VERS UNE CULTURE DE SÉCURITÉ Cetteconcentrationsuruneplusgrandesécurité dessoinsetdenosemployésnousamenés,asseznatu­ rellement,àunpartenariatsurleconcept«Safety»avec notrefournisseurdedispositifsmédicauxdesécurité(BD Medical),envued’introduiredumatérieldesécurité,mais aussidefaciliteretd’opérerdemanièreefficacelatransi­ tiondenotrehôpitalversuneculturedesécuritédurable danstousnosservices.C’estdoncen2008quenousavons débutécettetransition,encommençantparlechoixd’ai­ guillesetdecathétersdesécurité.Cesdispositifssedis­ tinguentparuneconceptionergonomiqueminimisantles risquesdeprojectiondesangoudepiqûreaccidentelleet s’adaptantàunplusgrandnombred’usagersoudetech­ niquesdifférents.

Nousavonsdécidéd’introduirelesdispositifsdesécurité demanièreprogressivedansl’hôpital.Nousnoussommes concentrés,dansunpremiertemps,surlesservicesàhaut risque,auseindesquelslesintervenantssontmultiples. LesUrgencesontétéparmilespremiersservicesàbénéfi­ cierdecematériel,maisaussileServiceMobiled'Urgence etdeRéanimation(SMUR),unservicequifaitsouventface àdessituationsdifficiles,ouencoreleQuartieropératoire, oùsemultiplientlesintervenantsetoùlesrisquessont fréquents. Ensuite, nous avons élargi l’utilisation de ces aiguillesetcathétersdesécuritéàtouslesservicesduCHR. LA FORMATION ET LA SENSIBILISATION DU PERSONNEL Si,enpratique,lechangementdedispositifsne présentaitqu’unobstacleassezfacileàsurmonterpourles professionnelsdelasanté,iln’enapastoujoursétéainsi pourl’évolutiondesmentalités,primordialedanslaréus­ sitedenotreprojetdesécurité.Certainsservicesoucolla­ borateursontmanifestéquelquesréticences,phénomène humainbanalderéactionauchangement.L’apprentissage et l’application de méthodes de travail sûres exigent souvent une modification de comportement et de disci­ pline.Cettemodificationdoitêtredirigée,suivieetsoute­ nuepours’opérerdemanièrepermanenteetsignificative. Pourinstalleruneculturedesécuritédansnotre hôpital,nousnoussommesappuyéssurlesressourceset l’expériencedenotrefournisseurentermesdeformation etdesensibilisationdupersonnelàlasécurité.Laréduc­ tiondesaccidentsetlaconcentrationsurlasécuritédépen­ daientautantdel’acquisitiondumatérielleplussûrquede l’adhésiondupersonnelauxnouvellesmesures,habitudes etcontraintesentourantl’améliorationdelasécuritédes soins.Unchangementpareildementalités,unetelleres­ ponsabilisation,peuventprendredesannées… Pour instaurer un projet de sécurité, il faut modifier les comportements et de la discipline Thérèse Trotti Directeur général du CHR Haute Senne www.chrhautesenne.be

SÉCURITÉ 2017 n°1 / Hospitals.be 16 paréclaboussurenesontpasrapportésauprèsdel’assu­ ranceaccidentsdutravail(périodederappeld’unmois). Pourtant,ilestprimordialquechaqueincidentsoitrap­ porté.Dansses«Recommandationsenmatièredepréven­ tiondesaccidentsd’expositionausangetautresliquides biologiquesdanslesinstitutionsdesoins»,leConseilsupé­ rieurdelaSantémetenavantlanécessité«designalertout AESetdemettrecetteoccasionàprofitpourlaprévention etletraitement»1 .

AuCHRHauteSenne,Soignies,noscampagnesdesensibi­ lisationontpermisderéinstaurerlesystèmededéclaration des incidents, un travail de longue haleine pour rendre celui­cisystématiqueetexhaustifafind’assurerunemeil­ leuretraçabilitédesaccidents.Noussommesdoncbienen constantedémarched’améliorationdelasécuritéetdela qualitédessoins,dansuncycleévolutifpermanent. UN BILAN POSITIF DE SÉCURITÉ Depuislamiseenplacedès2008desdisposi­ tifsetmesuresdifférentsduprojetdesécuritédessoins, notreCHRaréduitlesAESde16en2008à8en2013.Nous comptions5AESen2014,et4en2015.Lesaccidentsd’ex­ positionausangnereprésententplusqu’unquartdeceux enregistrésen2008,audépartdenotreprojet.Aucunacci­ dentliéàl’utilisationdecathétern’aéténotédurantdeux annéesconsécutives. EN CONCLUSION Notreengagementpourlasécurité,entaméily amoinsdedixans,portesesfruits.Cetengagementnous ademandédesinvestissementsimportants,financiersou humains,lorsqu’ilsontnécessitéletempsetleseffortsde tousauCHR.Cesinvestissementsserévèlentrentables, qu’ils’agissedeséconomiesdesoinsoudecompensations financièresdessuitesdeblessures,delasécuritéaccrue desmembresdupersonneldansleurtravailquotidien, oudubien­êtredespatients,premiersbénéficiairesde la culture de sécurité qui s’exprime dans l’hôpital tout entier.  UN CHANGEMENT BIEN ACCOMPAGNÉ Le partenariat avec notre fournisseur a tout d’abordpermisdeformerlepersonnelàl’utilisationcor­ rectedunouveaumatériel.Afindeleverl’obstacleduchan­ gementetd’apprendreàutiliserdemanièreoptimaleles nouveauxdispositifs,desformateurssontvenussurplace pour des séances individuelles de «coaching», que nos employés ont beaucoup appréciées, comme le remarque notreDirecteurAdjointduDépartementInfirmier:«C’est unproduitspécifiqueetnouveau,doncilfautuneapproche nouvelle.Cesuivipermetd’enseignerlesastucesquiper­ mettentdepiquerplusfacilement,qu’onneconnaîtpas, puisquelatechniqueestdifférente». Nous avons également lancé des campagnes d’affichage surlabonneutilisationdescontainersouencoredescam­ pagnesdesensibilisationsurladéclarationsystématique despiqûresaccidentelles.Cedernierpointestcrucialdans l’avancementdelasécuritédessoins:seulelatransparence nouspermettrad’obteniruneimageréalistedesrisques encoreprésents,etdenousefforcerderéduireoud’élimi­ nercesrisques.

L’IMPORTANCE DE LA DÉCLARATION DES ACCIDENTS Une étude (ISP, 2007) auprès de plus de 3.000 membres, 52 signalements et enregistrements desAESdupersonnelde25hôpitauxbelgesmontreque 49,5% des accidents par piqûre et 99,3% des accidents 1 Conseil Supérieur de la Santé: Recommandations en matière de prévention des accidents d’exposition au sang et autres liquides biologiques dans les institutions de soins MAI 2011 CSS n° 8429. 2 http://eur-lex.europa. eu/LexUriServ/ LexUriServ.do?uri=OJ:L :2010:134:0066:0072:FR: PDF.

Deveiligheidscultuurinhet CHRHauteSenneinSoignies CHRHauteSenneinSoignies In 2008 besliste het CHR Haute Senne (Soignies) om alles in het werk te stellen om het hoge aantal incidenten in te dijken waarbij mede- werkers aan bloed werden blootgesteld. We zijn nu iets minder dan 10 jaar later en het ziekenhuis heeft voorbeeldige resultaten geboekt: het aantal incidenten met bloedblootstelling is namelijk met meer dan 75% verminderd. In dit artikel wordt uitgelegd welke verschillende stappen, welke hindernissen en overwinningen bij deze ingrijpende wijziging in de cultuur en de gewoonten van het ziekenhuis geleid hebben tot een gevoelige verbetering van de patiënt- en personeelsveiligheid. Het heeft belangrijke investeringen gevergd, zowel financieel als humaan, maar ze zijn tevreden met het resultaat, al mag de aan- dacht niet verslappen.

Elk incident rapporteren is een eerste vereiste om ze te kunnen ver- hinderen. Daartoe werden sensibiliseringscampagnes opgezet die telkens weer worden herhaald. Opter pour des aiguilles et des cathéters de sécurité. © D.R.

Contribuez à la rédaction de Werk mee aan de redactie van HOSPITALS.BE ACCUEILLE DIVERS TYPES DE CONTRIBUTIONS: 1 | ARTICLES ORIGINAUX Les articles originaux présentent le résultat d’études non publiées. 2 | REVUES GÉNÉRALES Les revues générales ont pour but de présenter une mise à jour complète de la littérature scientifique ou professionnelle sur un sujet donné. 3 | SYNTHÈSES DE TRAVAUX Les synthèses sont destinées à donner un écho à des travaux publiés dans des revues internationales par des auteurs issus d’universités, d’hôpitaux ou d’organismes médico-sociaux belges.

4 | FORMATION CONTINUE Les articles correspondent à des résumés de présentations orales. 5 | ARTICLES D’INTÉRÊT GÉNÉRAL Ils concernent la santé publique, l’économie, l’éthique, la pédagogie, l’histoire des hôpitaux et de la médecine, les biographies marquantes et l’informatique hospitalière. 6 | ÉDITORIAUX ET ARTICLES D’OPINION L’espace éditorial est ouvert aux articles d’opinion concernant le fonctionnement des institutions et des professions hospitalières et médico-sociales.

Pour prendre connaissance de la charte rédactionnelle, surfez sur www.hospitals.be Infos utiles: Envoyez votre manuscrit par e-mail à mc@vivio.com. Vivio/Hospitals.be, av. Rodenbach 70, B-1190 Bruxelles. HOSPITALS.BE NEEMT VERSCHILLENDE SOORTEN BIJDRAGEN OP: 1 | ORIGINELE ARTIKELEN De originele artikelen bespreken het resultaat van nog niet gepubliceerde studies. 2 | ALGEMENE OVERZICHTEN Algemene overzichten hebben als doel een volledig overzicht te bieden van de wetenschappelijke of professionele literatuur over een bepaald onderwerp. 3 | STUDIESAMENVATTINGEN Studiesamenvattingen besteden aandacht aan werken die gepubliceerd zijn in internationale tijdschriften, door auteurs die verbonden zijn aan universiteiten, ziekenhuizen of medisch-sociale instellingen in België. 4 | PERMANENTE VORMING De artikelen zijn samenvattingen van mondelinge presentaties. 5 | ALGEMENE ARTIKELEN Gaan over volksgezondheid, economie, ethiek, pedagogie, de geschiedenis van de ziekenhuizen en van de geneeskunde, markante biografieën en ziekenhuisinformatica.

6 | EDITORIALEN EN OPINIEARTIKELEN Het tijdschrift stelt zijn kolommen open voor opinieartikelen over de werking van de instellingen en de medisch-sociale en ziekenhuisberoepen. Het redactionele charter vindt u op www.hospitals.be. Nuttige informatie: Stuur uw manuscript per e-mail naar mc@vivio.com. Vivio/Hospitals.be, Rodenbachstraat 70, B-1190 Brussel. H SPITALSbe Werk mee aan de redactie van

In samenwerking met Artau - En collaboration avec Artau Het Chirec Deltaproject in Oudergem zal perfect weergeven waar Chirec mee bezig is op sociaal, ecologisch en economisch vlak: zorgen voor per- soonlijke en kwalitatieve medische zorgen in moderne infrastructuren. Het project is sterk gestructureerd, zodat op lange termijn een maximale flexibiliteit verzekerd kan worden. De trajecten van de bezoekers zullen duidelijk gescheiden worden van de medische en logistieke trajecten. Dit vergemakkelijkt de toegankelijkheid en de circulatie van de gebruikers. De architecturale uitwerking is sober dankzij de keuze van kwaliteitsvolle materialen met een rationele onderhoudskost (vloeren, schrijnwerk, ge- vels . De gevels van het project, het hekwerk en de groengevels vor- men de bebouwde grens van de publieke ruimte. Die ruimte is niet on- doordringbaar. De publieke functie van het ziekenhuis zal een osmose creëren tussen de publieke en private ruimte : samen waarderen ze elkaar op en verhogen ze de socio-spatiale veiligheid.

Het ziekenhuis, dat in 2017 zijn deuren zal openen, wil zich richten op de patiënt en op de integratie met zijn omgeving. CHIREC DELTA ERASMUS - ERASME ASSAR ARCHITECTS cvba, gevestigd te Brussel, is een internationaal erkende vereniging van meer dan honderd architecten. De werking van ASSAR ARCHITECTS berust op het principe van samenwerking, waarbij het delegeren van vaardigheden essentieel is. ASSAR ARCHITECTS is actief in verschillende sectoren, zoals kantoorgebouwen, huisvesting, openbare en institutionele gebouwen en uiteraard in de gezondheidszorg.

ASSAR ARCHITECTS tracht voor elk project een vooruitstrevende architectuur te ontwikkelen vanuit een technisch en esthetisch standpunt, vanuit een stedenbouwkundige integratie, en dit vertrekkende van het functionele en de duurzame ontwikkeling. Dankzij een organisatie met gespecialiseerde teams kan ASSAR een complete expertise aanbieden voor complexe projecten, ongeacht hun omvang. De rode draad voor ASSAR is en blijft de aandacht voor de mens als kern van een project. Elk project wordt door deze expertise gekenmerkt, zoals hieronder blijkt uit de drie ziekenhuisprojecten van de hand van ASSAR ARCHITECTS.

CHC - CLINIQUE DU MONTLEGIA Het project New Erasmus, op de ziekenhuis- en faculteitscampus van Anderlecht, zal de komende jaren bij velen over de tong gaan. In 2009 werd ons bureau (in samenwerking met VKS & MA2) aangeduid om alle studies uit te voeren. Na het indienen van de vergunningen, voorzien voor juni 2015, zullen de werken in 2018 van start gaan. De opening is gepland in 2023. De verbouwing van het Erasmusziekenhuis gebeurt gelijktijdig met het inrichten van het Jules Bordet Instituut op de site. Zo kunnen we het hart van de hele campus reorganiseren en creëren we heldere en functionele leefruimtes in alle ziekenhuisvleugels en medisch-technische diensten. Enerzijds verzamelt een ziekenhuistoren de zorgafdelingen per functio- nele indeling, gaande van 2 tot 4 afdelingen van 26 bedden, voor een algemeen totaal voor alle disciplines van 816 bedden. Anderzijds verzamelt een gelaagde sokkel de logistieke, de me- disch-technische en de publieke functies. Deze sokkel vormt de ver- binding tussen de verschillende gebouwen en garandeert de gewenste onderlinge uitwisseling tussen verschillende diensten: isotopen, opera- tiekwartier, endoscopie, centraal magazijn, … Ondanks het gegeven van de krappe site en de bijhorende compactheid, hebben we willen zorgen voor een aantrekkelijke sfeer en levenskwaliteit voor alle gebruikers.

Het nieuwe MontLegia Ziekenhuis, gebouwd op de site van de voorma- lige kolenmijnen Patience en Beaujonc, aan de westelijke toegang tot de stad Luik, zal de activiteiten van drie Luikse CHC-ziekenhuizen groeperen: Saint-Joseph, Espérance en Saint-Vincent. Met 720 klassieke hospitali- satiebedden en 120 plaatsen in het dagziekenhuis zal het een complete waaier van zorgen bieden (hospitalisatie, consultaties, medische onde- rzoeken). De werken zijn met de graafwerken en de drainering van het ter- rein in juni 2014 begonnen en zullen 3,5 jaar duren. In het eerste kwartaal van 2015 werden de bedrijven voor de uitvoering van de ruwbouw en de gevels aangeduid. In mei 2015 zijn deze ruwbouw- en gevelwerken van start gegaan. De opening van het ziekenhuis is voorzien voor augustus 2018. Het MontLegia Ziekenhuis verzekert de patiënten een persoonlijke opname in een topziekenhuis en bezorgt het ziekenhuispersoneel een ergonomische werkplek met de nieuwste apparatuur in een menselijke werkomgeving.

Brussel I Luik I Frankrijk I Luxembourg www.assar.com In samenwerking met VKS en MA2 - En collaboration avec VKS et MA2

Le projet Chirec Delta, situé à Auderghem, sera une très belle illustration des préoccupations du Chirec dans les domaines à la fois sociaux, envi- ronnementaux et économiques en offrant une prise en charge médicale de proximité et de qualité, dans des infrastructures modernes. Le projet est très structuré afin de garantir un maximum de flexibilité à long terme. Les circuits des visiteurs seront clairement séparés des circuits médicaux et logistiques ; leurs tracés facilitent la lisibilité et le cheminement des utilisateurs. La matérialisation architecturale reste sobre grâce au choix de matériaux de qualité avec un coût d’entretien raisonnable (sols, menuiseries, façades . Les façades du projet, ainsi que les clôtures et murs végétalisés forment la lisière bâtie de l’espace public. Cette enceinte n’est pas étanche, la fonction publique de l’hôpital créera une osmose entre espace public et privé, l’un valorisera l’autre et augmentera ainsi la sécurité socio-spatiale. L’hôpital, dont l’ouverture est prévue pour 2017, se veut centré sur le patient et intégré dans son envi- ronnement.

Reconnu internationalement, le bureau ASSAR ARCHITECTS, basé à Bruxelles, est une association de plus d’une centaine d’architectes. C’est dans un esprit de coopérative qu’ASSAR ARCHITECTS s’engage, donnant son importance à la délégation de compétences. ASSAR ARCHITECTS est actif dans plusieurs secteurs tels les espaces de travail, les logements, les bâtiments publics et institutionnels et, bien sûr, les hôpitaux et maisons de repos et de soins.

Pour chaque projet, ASSAR ARCHITECTS cherche constamment à développer une architecture d’excellence d’un point de vue technique, esthétique, tout en tenant compte de son intégration urbaine, sa fonction et son développement durable. Son organisation autour d’équipes spécialisées donne à ASSAR une expertise complète pour des projets d’une grande complexité, peu importe leur taille. La ligne de conduite d’ASSAR place toujours l’humain au centre de ses préoccupations. Cette expertise se distingue à travers chacun de ses projets, comme le démontrent les 3 projets hospitaliers signés ASSAR ARCHITECTS ci-dessous.

Situé sur le campus hospitalo-facultaire d’Anderlecht, le projet du New Erasme fera certainement beaucoup parler de lui dans les prochaines années. En 2009, notre bureau (en association avec VKS & MA2) a été dé- signé pour réaliser l’ensemble des études. Après le dépôt de permis prévu en ce mois de juin 2015, les travaux démarreront en 2018 et l’ouverture est planifiée à l’horizon 2023.

En parallèle de l’installation de l’Institut Jules Bordet sur le site, la recons- truction de l’Hôpital Erasme offre l’opportunité de réaménager le cœur de tout le campus et de fournir des espaces de vie lumineux et fonctionnels à l’ensemble des ailes d’hospitalisation et des services médico-tech- niques. D’une part, une tour d’hospitalisation rassemble les unités de soins par groupements fonctionnels allant de 2 à 4 unités de 26 lits, pour un total général de 816 lits toutes disciplines confondues. D’autre part, un socle stratifié regroupe les fonctions logistiques, mé- dico-techniques et publiques ; celui-ci étant le lien entre les différents bâtiments et assurant la mutualisation souhaitée de plusieurs services : isotopes, quartier opératoire, endoscopie, magasin central, … Malgré l’étroitesse du site et donc la compacité nécessaire, nous avons voulu apporter de l’agrément et de la qualité de vie pour l’ensemble des usagers.

Construit sur le site de l’ancien charbonnage de Patience et Beaujonc, à l’entrée ouest de Liège, la Clinique du MontLegia regroupera l’activité des trois cliniques liégeoises du CHC: Saint-Joseph, Espérance et Saint- Vincent. Avec 720 lits d’hospitalisation classique et 120 places d’hôpital de jour, il proposera une palette de soins complète (hospitalisation, consul- tations, examens médicaux). D’une durée de trois ans et demi, le chantier a débuté en juin 2014 par le lot de terrassement et d’assainissement du terrain. Durant le premier trimestre 2015, Les entreprises retenues pour réaliser les travaux des lots gros-œuvre et façades ont été désignées. Depuis ce mois de mai 2015, ce sont les travaux des lots gros-œuvre et façades qui ont commencé. L’ouverture de l’hôpital est prévue pour août 2018. La Clinique du MontLegia offrira aux patients l’assurance d’une prise en charge personnalisée dans un hôpital de pointe, et assurera au per- sonnel de la clinique une ergonomie de travail et un équipement d’avant- garde dans un environnement de travail à caractère humain. Bruxelles I Liège I France I Luxembourg www.assar.com

2017 n°1 / Hospitals.be 20 ZIEKENHUIS IN BEWEGING Ziekenhuisnetwerk gestaag NAAR EEN VIRTUEEL ZIEKENHUIS IN DE KEMPEN © V.R. © V.R. In het Hartcentrum Kempen, gelegen in het AZ Turnhout (links boven), werken ook artsen van het AZ Herentals (links onder) en het H. Hartziekenhuis Mol.

Hospitals.be / 2017 n°1 21 T ot het einde van vorige eeuw waren er vijf zie- kenhuizen in de Kempen, namelijk in Mol, Geel, Herentals en twee in Turnhout. Het alleroudste ziekenhuis van de Kempen is dat van Herentals uit 1253 (zie hospitals.be nr.4/2015). Eerdere fusieprojecten tussen de ziekenhuizen van Mol, Herentals en Geel waren afgesprongen. Maar kort na het ontstaan van het AZ Turnhout in 2009, uit de fusie van het Sint-Jozef- en het Sint-Elisabethziekenhuis, wordt een associatie (en later een groepering) opgericht met het AZ Herentals voor het samen uitbaten van een gezamen- lijke NMR die in Herentals een plaats kreeg, en een borst- kliniek. In die periode (2009-2010) stond ook een fusie Mol-Geel in de steigers, maar die is eind 2013 definitief afgesprongen. De ziekenhuizen van Mol en Geel hebben ook een groepering waarin een aantal zorgprogramma’s (o.a. borstkliniek) en een NMR samen worden uitgebaat, en een associatie voor de SP-dienst.

OP NAAR HET VIRTUELE KEMPENSE ZIEKENHUIS Uit een inventaris van het Kempense zorgland- schap was gebleken dat het beter was om naar één netwerk in de Kempen te gaan in plaats van naar twee concurre- rende polen Geel/Mol en Herentals/Turnhout. Vanaf 2012- 2013 komen de voorzitters van de raden van bestuur van de vier ziekenhuizen, de algemeen directeurs en de medi- sche directeurs, om de twee maanden samen voor overleg. Daaruit is het idee gegroeid om geen mastodont zieken- huis elders neer te poten dat de vier ziekenhuizen zou vervangen, maar de zorgverlening dicht bij de patiënten te houden en een groot virtueel ziekenhuis op te zetten. Want het moet ook financieel haalbaar blijven. Mits een goede samenwerking is het zo mogelijk de vier sites te behou- den. Zo is de basis voor het Ziekenhuisnetwerk Kempen ontstaan, waarvan op 8 maart 2016 een intentieverklaring werd ondertekend door de vier partners, Sint-Dimpna Ziekenhuis Geel, H. Hartziekenhuis Mol, AZ Herentals en AZ Turnhout.

Kempen groeit In nagenoeg alle modellen over samenwerking tussen zieken- huizen vormen de Antwerpse Kempen één zorgregio, waarin vierziekenhuizeneenrolspelen:Sint-DimpnaZiekenhuisGeel, H. Hartziekenhuis Mol, AZ Herentals en AZ Turnhout. Nog voor ministers het hadden over netwerken, waren er in deze regio al samenwerkingsverbanden, die nu worden geconsolideerd en uitgebreid in het Ziekenhuisnetwerk Kempen. Michelle Cooreman © V.R. René Daemen Algemeen directeur H. Hartziekenhuis, Mol www.azmol.be Marnix Goethals Algemeen directeur Sint-Dimpna Ziekenhuis Geel www.ziekenhuisgeel.be

2017 n°1 / Hospitals.be 22 ZIEKENHUIS IN BEWEGING KEMPENS HARTCENTRUM GAF DOORSLAG Een belangrijke stap in het opstarten van het Ziekenhuisnetwerk Kempen was het toekennen van een HartcentrumB2aandeKempenin2014.Toendatwerdtoe- gewezen aan AZ Turnhout, werd de bewuste keuze gemaakt om naar een Kempens verhaal te gaan. Vandaag is er dan ook geen Turnhouts, maar een Kempens Hartcentrum, dat drie Kempense ziekenhuizen – het H. Hartziekenhuis Mol, het AZ Herentals en het AZ Turnhout – en hun cardiologen samen uitbaten, met het UZ Leuven als moedercentrum. De werkwijze gehanteerd bij de fusie van het AZ Turnhout, werdook hiertoegepast,namelijkeenverregaandebetrok- kenheid van artsen bij het ziekenhuis. De cardiologen van Mol, Herentals en Turnhout hebben voor al hun activitei- ten (niet alleen voor de interventionele cardiologie van het Hartcentrum) een associatie gevormd. Zij baten het Hartcentrum samen uit. Winst en verlies worden samen gedeeld door deze associatie en de ziekenhuizen van Mol, Turnhout en Herentals.

BIJDRAGE VAN DE CARDIOLOGEN HetKempensHartcentrumisnunatweejaareen succesverhaal. Maar toen het van start ging, was het niet te voorspellenofervoldoendeschaalgrootteenefficiëntiezou worden gerealiseerd. De cardiologen hebben in het succes een belangrijke bijdrage geleverd: ze zijn verantwoordelijk voor de helft van het resultaat, waardoor ze goed nadenken over de apparatuur, de materialen en de organisatie die ze nodighebbenendekostprijservan.Eveneensbelangrijkin hetverhaalisdatergeenonderscheidwordtgemaakttussen interventionelecardiologenencardiologenmeteenandere subspecialisatie, want ze zijn allebei nodig om goede zorg te verlenen in heel het pallet. "Door een uitgebreid team van interventionele cardiologen die de wachtdienst in het Hartcentrum verzekeren, is er geen probleem om de tijds- normen te halen waarbinnen het team klaar moet staan om een patiënt op te vangen en de behandeling te starten. De gewone cardiologische onderzoeken en behandelingen gebeuren nog steeds in Mol, Herentals en Turnhout, maar daarwaarpatiëntenuitdeKempenvroegervoorhungespe- cialiseerde coronaire onderzoeken en behandelingen naar Leuven, Bonheiden, Antwerpen of Genk moesten, worden allekatheterisatiesnudichterbijhuisinTurnhoutgedaan", benadrukt Jo Leysen.

TRANSPARANTIE VAN DE RESULTATEN Het Hartcentrum heeft een samenwerkingsbe- stuur waarin de drie diensthoofden cardiologie, de drie algemene directeurs en de medisch directeur van het AZ Turnhout zetelen. Het jaar 2015 werd met een mooi resultaatafgeslotenenerisvertrouwentussendepartners. Omdat ze voor kwaliteit gaan, werden alle resultaten van het Hartcentrum openbaar gemaakt. Alle cijfergegevens, met complicaties, type en aantal, werden gepubliceerd en dat werd door expert-cardiologen geapprecieerd. Het aantal ingrepen en de verhouding coronaire diagnose/ interventie zit goed. Bovendien zijn dit kwaliteitscriteria, zoalsJoLeysenverklaart:"Alsjebijiederepatiënteenstent steekt, doe je aan aanbodgestuurde geneeskunde. Uit onze cijfersblijktdatweeencorrecteverhoudinghebbentussen diagnostische en interventionele onderzoeken, dat bete- kent dat we evidence based werken. Samenwerken is een troef.DatisdefilosofieachterhetKempenseverhaal:goede zorg leveren voor de Kempense patiënten." Jo Leysen Gedelegeerd bestuurder AZ Turnhout www.azturnhout.be Rudy Van Ballaer Algemeen directeur AZ Herentals www.azherentals.be De noodzakelijke zorg zo dicht mogelijk bij de patiënt houden.

Hospitals.be / 2017 n°1 23 Vlaamsziekenhuisnetwerk,gegroeidvanuithetUZLeuven. Geel heeft historisch meer samenwerkingen met het UZA, maar ook Turnhout en Herentals werken voor bepaalde activiteiten samen met het UZA. VAN GEZAMENLIJKE AANKOPEN NAAR STATUTEN Sinds juli 2016 doen de vier Kempense zieken- huizen en Bornem, waar ze goede relaties mee hebben, samen aankopen. Eerst was dat alleen binnen de groepe- ring Turnhout/Herentals. In een tweede fase zijn Mol en Bornem erbij gekomen en sinds juli is ook Geel ingestapt. Vooreenconcreteaankoopwordtéénvande4ziekenhuizen UITBREIDING SAMENWERKING VOOR DIALYSE EN ONCOLOGIE Vanuit de dialyseafdeling van het AZ Turnhout werd jaren geleden in Mol een CAD (collectieve autodi- alyse) opgestart en vorig jaar ook in Geel. Er wordt steeds volgens dezelfde filosofie gewerkt, namelijk de noodzakelijke zorg zo dicht mogelijk bij de patiënten houden. Er zijn nog meer samenwerkingen op til. "De volgende stap is het Netwerk Oncologie Kempen. De hematologen en oncologen hebben al stappen gezet naar een associ- atie: die van Turnhout werken momenteel in Herentals en Mol, en ook Geel is aan het nagaan hoe ze kunnen aansluiten. Op vlak van hematologie is er een gezamenlijke vaca- ture uitgeschreven voor een bijkomende hematoloog die op de vier campussen zal werken", legt René Daemen uit. Alle oncologische activiteiten vallen dan onder dat netwerk. Wat dicht bij de patiënt kan worden uitgevoerd, zoals chemotherapie, blijft ter plaatse. Maar bijvoorbeeld alle patiënten met acute leukemie worden in Geel behandeld; stamceltransplantaties en radiotherapie gebeuren dan weer in Turnhout.

Drie van de vier ziekenhuizen van het Ziekenhuisnetwerk Kempen, Herentals, Mol en Turnhout, zijn lid van het Patiënten moeten zich niet verplaatsen, wel de zorgverleners © Sint-Dimpna Ziekenhuis Geel

2017 n°1 / Hospitals.be 24 ZIEKENHUIS IN BEWEGING de lead buyer en maakt het dossier op. Wie wil meedoen, stapt er in mee. Dat brengt tegelijkertijd eenvormigheid en efficiëntie, want iedereen zal nadenken over wat echt op evidence based basis nodig is. De ziekenhuizen gaan nog een stap verder. Om van het Kempense ziekenhuisconcept één grote koepel te maken, wordt een vzw opgericht met bindende statuten. Elk nieuw initiatiefzaldanoptafelwordengelegdenwiewilmeedoen, kandat.Maarwievooreenbepaaldinitiatiefnietwenstmee te doen, verbindt zich ertoe om ook geen alternatief initia- tiefopditvlakoptestartenofinzeetegaanmeteenpartner van buiten de Kempen.

Participatie van de artsen uit de betrokken ziekenhui- zen is een conditio sine qua non voor het slagen van het Ziekenhuisnetwerk Kempen. "Daar creëer je betrokken- heid mee en het is een manier om goede gezondheidszorg te leveren. In het Ziekenhuisnetwerk Kempen zullen de artsen ook bestuurders afvaardigen, net zoals ze dat in de verschillende ziekenhuizen doen. Het principe is: als je wilt gaan voor netwerkvorming – en we denken dat dit de toekomst is – en als er basisvertrouwen is, dan komt de rest wel," legt een overtuigde Jo Leysen uit.

ZORGSTRATEGISCH PLAN VOOR DE KEMPEN Een van de eerste opdrachten – en bepalend voor de toekomst van het Ziekenhuisnetwerk Kempen – zal zijn om een zorgstrategisch plan voor de Kempen op te stellen. "Vanuit Vlaanderen zijn er ideeën en modellen in voorbe- reiding om een dergelijk plan voor elke regio op te maken. De investeringsmiddelen zullen in de toekomst voor elk ziekenhuis immers moeten zijn ingebed in een regionaal zorgstrategisch plan," weet Rudy Van Ballaer. Afspraken maken met de collega-ziekenhuizen binnen het netwerk over wie wat waar doet, wordt op termijn noodzaak. "Een ander cruciaal bepalend element – zeker voor de klei- nereziekenhuizeninonsnetwerkenbijuitbreidinginheel Vlaanderen, dat trouwens eerst moet worden opgelost – is de definitie van een regionaal basisziekenhuis. Welke basiszorgen moet een ziekenhuis minimaal aanbieden? De overheid vraagt aan de sector om mee na te denken en dat zijn we nu concreet aan het doen," vervolgt Rudy Van Ballaer.

SAMENWERKING IS TROEF Over de voordelen van samenwerken, daarover zijn we het allen eens. "We zijn ervan overtuigd dat het Ziekenhuisnetwerk Kempen een absolute must is voor de Kempen want op die manier kunnen we een aantal zorg- programma’s naar de Kempen halen die we voordien niet hadden. Het Hartcentrum B2 is daar een mooi voorbeeld van", verklaart René Daemen. Maar, als directeur van het kleinste ziekenhuis in het netwerk, wijst hij er tegelijker- tijd op dat "we er vooral over moeten waken dat er ook een soort financiële regeling bestaat. Het kan niet zijn dat de stroomalleenvandekleinereziekenhuizennaardegrotere gaat, waardoor de kleinste deels inkomsten zullen missen. Ook op dat vlak is het Hartcentrum B2 een voorbeeld van volledige financiële transparantie." "Om dezelfde zorgkwaliteit dicht bij de patiënt te kunnen aanleveren als vandaag, is samenwerken een belangrijke en noodzakelijke voorwaarde. De kracht van het netwerk is ook dat de patiënten zich niet al te ver moeten verplaatsen. Dat is met de huidige mobiliteitsproblematiek een belang- rijk issue", aldus Rudy Van Ballaer. "Over het Hartcentrum hebben we van onze patiënten al positieve reacties Vertrouwen tussen de partners is de basis voor een goede samenwerking. © V.R.

Hospitals.be / 2017 n°1 25 gekregen. Bovendien zijn er correcte afspraken gemaakt voor verwijzing, doorverwijzing en terugverwijzing tussen het Hartcentrum en de twee andere partnerziekenhuizen, wat de opvolging naar patiënten, artsen, verpleging, en ook huisartsen toe heel transparant maakt. SAMENWERKING VERSUS TAAKVERDELING Binnen het Ziekenhuisnetwerk Kempen zal het gemakkelijker zijn om quota te halen voor erkenning van bepaalde zorgprogramma’s, zware apparatuur of het uit- voeren van bepaalde ingrepen. Anderzijds zal elk zieken- huis in het netwerk zijn speerpunten kunnen behouden, waardoor de kwaliteit in de hele regio zal toenemen. "Het is misschien wat utopisch maar zo zou je in je regio, via je netwerk, alle speerpunten kunnen aanbieden. In het AZ Herentals zijn we gestart met de laatste uitbreiding, met twee extra OK-zalen en een zaal voor kleine ingrepen. In 2019, als alles klaar is, zullen we heel wat OK-capaciteit hebben en dat is een belangrijke troef om mee te nemen in het netwerk," geeft Rudy Van Ballaer als voorbeeld. Een ander voorbeeld is het Borstcentrum Zuiderkempen, een gezamenlijk project Mol-Geel dat voor alle kwaliteitsindi- catoren ruimschoots aan de Vlaamse streefwaarden voor de behandeling van invasieve borstkanker voldoet. "Dezelfde kwaliteitscriteria zouden in heel het Ziekenhuisnetwerk Kempen kunnen gelden. Borstpathologie is echter zo fre- quent dat twee borstklinieken in de Kempen wel een optie zijn. Maar voor minder frequente pathologieën, bijvoor- beeld hoofd-halstumoren of pancreastumoren, willen we de voordelen van schaalgrootte, via het Netwerk Oncologie- Hematologie Kempen, wel halen," aldus Marnix Goethals. Qua aantal erkende bedden is het AZ Turnhout het grootst (650 erkende bedden). Het AZ Herentals (243 bedden), het Sint-Dimpna Ziekenhuis Geel (294 bedden) en het H. Hartziekenhuis Mol (183 bedden) zijn kleiner. In de toekomst zal het aantal erkende bedden niet meer relevant zijn, verantwoorde activiteit wel. Een steeds verder doorge- dreven specialisatie van de ziekenhuizen is al begonnen en dan kan een netwerk de redding zijn.

Toch is zelfs een zorgregio met 450.000 mensen, zoals die van het Ziekenhuisnetwerk Kempen, voor bepaalde disci- plines te klein. Zo kan bijvoorbeeld de intensieve zorg voor kinderen beter in universitaire centra worden geconcen- treerd, net als de behandeling van zeldzame ziekten. Zorgnabijheid en -subsidiariteit kan je beter nastreven vanuit een netwerk

2017 n°1 / Hospitals.be 26 ZIEKENHUIS IN BEWEGING DE VOORDELEN VAN SCHAALGROOTTE Wat accreditatie betreft, kozen de vier Kempense ziekenhuizen voor het vernieuwde NIAZ/Qmentum. Een aantal proefaudits zijn al voorbij. Het is de bedoeling de definitieveauditsin2017-2018tehalen.Ookhiervoorwordt samengewerkt: procedures die in één ziekenhuis zijn uitge- werkt,kunnenalsbasisdienenvooreenanderziekenhuis. Een ziekenhuisnetwerk biedt de mogelijkheid door de schaalgrootte om schaaleffecten te bereiken, legt Marnix Goethals uit: "Een van de schaaleffecten is dat een grotere groep zorgverleners meer aan benchmarking kan doen. Onder artsen is peer review nog steeds de beste manier om kwaliteitsverbetering te realiseren. Gezamenlijke kwali- teitshandboeken creëren is ook een absolute meerwaarde vanschaalgrootte.Bovendienwinjeaanefficiëntiedoordat deze handboeken niet door iedereen individueel moeten worden aangemaakt. Zo kom je tot gezamenlijk zorgproto- collen voor de hele regio." Schaalgrootte vergroot ook de kansen voor subspecialisa- tie en deze gesubspecialiseerde zorg kan dan op verschil- lende plaatsen in de regio worden aangeboden. "Door de verminderde wachtbelasting en de grotere groepen creëer je tegelijkertijd een grotere dynamiek en een grotere aan- trekkingskracht naar specialisten toe. Daardoor kan de regio niet 80% maar 90% tot 95% van de zorg aanbieden. Zorgnabijheid en -subsidiariteit kun je beter nastreven vanuit een netwerk. Het grote voordeel van het netwerk is dat je door een betere afstemming van de zorg, een grotere zekerheid hebt om de best mogelijke zorg in gans de Kempen te leveren," concludeert Marnix Goethals. NAAR PERSONEEL TOE Opdat de medewerkers en artsen uit de vier ziekenhuizen elkaar beter zouden leren kennen en de samenwerking vlotter zou verlopen, kunnen ook andere activiteiten samen worden georganiseerd, zoals een cursus management voor medische diensthoofden bijvoorbeeld.

Momenteel is het netwerk vooral zichtbaar voor patiënten – die voor het kathlab dichter bij huis kunnen blijven – en voor artsen – die zich meer en meer in overkoepelende associaties groeperen en zich moeten verplaatsen naar de patiënten in plaats van omgekeerd – eerder dan voor personeel. "We zijn wel een haalbaarheidsstudie voor de ondersteunende diensten gestart. Op termijn kan dit leiden tot meer samenwerking in die ondersteunende diensten (cfr. schaalvoordelen en kwaliteitsverhoging) en zou het Ziekenhuisnetwerk Kempen ook een impact op het personeel kunnen hebben," legt Rudy Van Ballaer uit. De gedachte om gezamenlijke projecten op te zetten moet echter nog verder groeien. Zo is het op termijn niet ondenkbaar dat de magazijnen, keuken, de apotheek, de sterilisatie, om maar enkele voorbeelden te noemen, niet alleen gemeenschappelijk voor het Ziekenhuisnetwerk Kempen zijn, maar op slechts één van vier campussen of elders worden georganiseerd.

"Daarbij moet er wel over worden gewaakt dat hierbij geen probleem naar tewerkstelling toe word gecreëerd. Voor iedereen die momenteel in de vier ziekenhuizen werkt, moet jobzekerheid gegarandeerd kunnen worden. Een goede voorbereiding zal dus nodig zijn," aldus nog René Daemen. Binnen het netwerk wordt het gemakkelijker om quota te halen, o.a. voor apparatuur. © © Sint-Dimpna Ziekenhuis Geel

Hospitals.be / 2017 n°1 27 WAT BETEKENT DE SAMENWERKING VOOR DE PATIËNTEN? Enkele jaren geleden bleek uit onderzoek dat ongeveer 30% van de medische zorg voor Kempense patiënten buiten de Kempen gebeurde. Het is de bedoeling die 30% naar 10% te brengen. De laatste jaren groeien de vierziekenhuizendanook,maarniettenkostevanmekaar, wel door het aanbieden van een aantal zorgprogramma’s en behandelingen die ze vroeger niet hadden en die ze nu samen kunnen aanbieden. De patiënten voelen vandaag al dat het aanbod groter is en dat ze zich minder moeten verplaatsen. Want in het Ziekenhuisnetwerk Kempen geldt als uitgangspunt dat het niet de patiënt is die zich moet verplaatsen, maar de artsen en gezondheidswerkers. Nieuwe artsen zullen werken op vier campussen in de Kempen: zij verplaatsen zich en niet de patiënten. Jo Leysen besluit: "De essentie is dat we pro- beren naar een duurzaam netwerk te gaan. Niet opgelegd door de overheid, de omgeving of door externe factoren, maar omdat we er alle vier in geloven dat we zo onze kern- taak, kwaliteitsvolle zorg leveren aan de Kempense patiënt, op een betere manier kunnen doen." Bientôt un hôpital virtuel en Campine en Campine Un inventaire du paysage des soins hospitaliers campinois a indiqué qu’il valait mieux opter pour un seul réseau en Campine plutôt que pour deux pôles concurrents, Geel/Mol et Herentals/ Turnhout. Depuis 2012-2013, les présidents des conseils d’admi- nistration, les directeurs généraux et les directeurs médicaux des quatre hôpitaux organisent des réunions de concertation tous les deux mois.

C’est de ces rencontres qu’est née l’idée de ne pas installer quelque part un hôpital mastodonte qui remplacerait les quatre établisse- ments hospitaliers, mais de maintenir la prestation de soins au plus près des patients et d’établir un grand hôpital virtuel. Car un des impératifs est aussi la viabilité financière. Moyennant une bonne collaboration, il est ainsi possible de conserver les quatre sites. Voilà donc les fondements du réseau hospitalier campinois Zieken- huisnetwerkKempen,dontunedéclarationd’intentionaétésignée le 8 mars 2016 par les quatre partenaires: Sint-Dimpna Ziekenhuis Geel, H. Hartziekenhuis Mol, AZ Herentals et AZ Turnhout.

ING et le secteur des soins de santé : une histoire formidable Chez ING, nous voulons permettre à nos clients d’avoir toujours une longueur d’avance dans leur vie privée et dans leur vie professionnelle. Afin de concrétiser cette mission, nous avons développé une stratégie spécifique pour le secteur des soins de santé, tout comme pour le secteur public et les autres sous-segments institutionnels. « Nous voulons être le partenaire à long terme de nos clients. Et pour ce faire nous devons très bien connaître tant le client que la spécificité du secteur. C’est la seule façon d’offrir une plus-value », explique Saskia Bauters, Head of Public Sector & Social Profit chez ING Belgique.

Proximité et expertise L’approche spécifique du segment repose sur deux axes : la proximité et l’expertise. Le but ? Conseiller le client le plus adéquatement possible et assurer une prestation de service de qualité. En premier lieu, les clients vont s’adresser à leur Relationship Manager qui possède une assise locale et des connaissances suffisantes pour appréhender les domaines d’activité de ses clients. Ce Relationship Manager connaît en outre leur dossier de A à Z et est épaulé de façon centrale par des experts ayant une grande maîtrise du secteur. Ces experts suivent non seulement toutes les tendances et l’évolution normative du secteur, mais ils sont également en contact régulier avec diverses parties prenantes (stakeholders).

Tant les experts que les Relationship Managers disposent ainsi d’un bon aperçu de ce qui se passe. Les clients peuvent par ailleurs profiter de l’offre internationale de produits et de l’expertise d’ING en tant que banquier d’entreprises. Le secteur des soins de santé en tant qu’écosystème Afin de pouvoir conseiller au mieux le secteur des soins de santé, ce dernier est considéré comme un écosystème. Tous les acteurs du secteur y sont approchés de façon spécifique sans perdre la vue d’ensemble.

« Le secteur des soins de santé est un écosystème dont les nombreux éléments interagissent entre eux. Cette réalité est le point de départ de notre prestation de services et des conseils que nous donnons à ces différentes parties », poursuit Saskia Bauters. « ING a une approche spécifique pour les médecins - « Medicalis » - mais les sociétés pharmaceutiques peuvent aussi s’adresser aux Relationship Managers spécialisés. ING occupe également une position forte dans les PME familiales, dont certains fournisseurs sont actifs dans le secteur de la santé. » L’avenir du secteur hospitalier Le secteur hospitalier est aujourd’hui en pleine évolution. « Nous savons que les modes de financement changent et nous recherchons des solutions appropriées tant avec nos clients qu’avec les principaux stakeholders. Il est possible qu’à l’avenir ces solutions seront différentes de celles d’aujourd’hui, mais souten›r les clients dans la réalisation de leurs projets reste notre priorité. » C’est d’ailleurs dans ce cadre qu’ING travaille actuellement avec Antares Consulting à un document qui donnera un aperçu clair des défis auxquels sont confrontés les hôpitaux aujourd’hui et à l’avenir. Cette synthèse sera publiée début 2017.

« Tant le secteur des soins de santé que le secteur public jouent un rôle très important dans l’économie belge. Ils ont de plus un impact sur de nombreux autres secteurs. Si ING veut être pertinente comme banque dans l’économ›e belge - et c’est ce que nous voulons -, nous devons alors être le partenaire à long terme de nos clients de ces secteurs », conclut Saskia Bauters. “Conseiller le client le plus adéquatement possible et assurer une prestation de service de qualité.” Saskia Bauters Head of Public Sector & Social Profit

ING en de social profit sector: een succesverhaal Bij ING willen we onze klanten in staat stellen om altijd een stap voor te blijven in hun privéleven en in hun professionele leven. Om die missie waar te maken, ontwikkelden we een specifieke strategie voor de social profit & public sector. “We willen een langetermijnpartner zijn voor onze klanten. Daarvoor moeten we zowel de klant als de specificiteit van de sector zeer goed kennen. Enkel zo kan je een toegevoegde waarde bieden”, vertelt Saskia Bauters, Head of Public Sector & Social Profit van ING België.

Nabijheid en expertise De specifieke benadering van het segment social profit is gestoeld op twee assen: nabijheid en expertise. Het doel? Zo adequaat mogelijk advies geven aan de klant én een goede dienstverlening verzekeren. Klanten kunnen terecht bij hun Relationship Manager die lokaal gevestigd is en zich focust op de social profit en/of public sector. Deze Relationship Manager kent hun dossier door en door en wordt centraal ondersteund door experten met een doorgedreven sectorkennis. Niet alleen volgen deze experten alle trends en de wetgeving in de sector op, ze hebben eveneens contacten met diverse stakeholders.

Zo hebben zowel de experten als de Relationship Manager een goed overzicht van wat er leeft. Daarnaast kunnen klanten profiteren van het internationale productenaanbod én de expertise van ING als bedrijfsbankier. De gezondheidszorg- sector als ecosysteem Om de gezondheidszorgsector zo goed mogelijk te kunnen adviseren, wordt die gezien als een ecosysteem. Daarbij worden alle actoren van de sector op een specifieke manier benaderd zonder het globale overzicht te verliezen. “De gezondheidszorgsector is een ecosysteem met uiteenlopende partijen die interageren. Die realiteit is het uitgangspunt van onze dienstverlening en het advies dat we verstrekken aan die verschillende partijen”, gaat Saskia Bauters verder.

“Niet alleen heeft ING een specifieke aanpak voor artsen, ‘Medicalis’, ook farmaceutische bedrijven kunnen terecht bij gespecialiseerde Corporate Banking Relationship Managers. ING heeft eveneens een sterke positie in de familiale KMO’s, waarvan sommige toeleveranciers zijn van de gezondheidssector.” De toekomst van de ziekenhuissector Er verandert momenteel vrij veel in de ziekenhuissector. “We weten dat de manieren van financiering wijzigen en we zoeken samen met de klanten naar oplossingen hiervoor. Die zullen er in de toekomst misschien anders uitzien dan vandaag, maar het blijft onze prioriteit om klanten te ondersteunen in het realiseren van hun projecten.” In dat kader werkt ING op dit moment samen met Antares Consulting aan een ‘position paper’. Die paper zal een duidelijk overzicht geven van de uitdagingen van de ziekenhuizen vandaag en in de toekomst. De paper komt uit begin 2017.

“Zowel de social profit als de public sector spelen een heel belangrijke rol in de Belgische economie. Ze hebben bovendien een impact op tal van andere sectoren. Als ING relevant wil zijn als bank in de Belgische economie, en dat willen we, dan moeten wij een langetermijnpartner zijn voor onze social profit-klanten”, besluit Saskia Bauters. “Zo adequaat mogelijk advies geven aan de klant én een goede dienstverlening verzekeren.” Saskia Bauters Head of Public Sector & Social Profit ING België nv – Bank – Vennootschapszetel: Marnixlaan 24, B-1000 Brussel – RPR Brussel – Btw: BE 0403.200.393 – BIC: BBRUBEBB – IBAN: BE45 3109 1560 2789 Verantwoordelijke uitgever: Inge Ampe – Sint-Michielswarande 60, B-1040 Brussel © Editing Team & Graphic Studio – Marketing ING Belgium – 712253N – 12/16

INFORMATIQUE 2017 n°1 / Hospitals.be 30 L ’informatisation des soins de santé existe depuis quelques années en Belgique. Chaque hôpital, chaquemédecin(oupresque)disposed’undossier informatisé propre à chaque patient. On parlera du DMI (Dossier Médical Informatisé) chez le médecin généraliste ou du DPI (Dossier Patient Informatisé) dans la structure hospitalière. Mais quels liens y a-t-il entre tous ces dossiers informatisés? Les données existent bel et bien mais comment le médecin, amené à prendre en charge un patient, accède-t-il rapidement à ces données? LE PARTAGE ÉLECTRONIQUE, UNE PARTIE DE LA SOLUTION Plusieurs modes de communication coexistent actuellement et se complètent. On retrouve notamment la messagerie adressée mais encore faut-il connaître son destinataire. Les réseaux de santé permettent de rendre accessible24h/24lesinformationspartagéesauxmédecins amenés à prendre en charge un patient. Cette accessibilité des données est particulièrement intéressante dans les situationsd’admissionauxurgences.Lamultidisciplinarité amène aussi son lot d’informations avec les logiciels dédiés à la première ligne, mais hélas, la plupart n’ont pas encore intégré toutes les nouvelles fonctionnalités liées au partage électronique de données.

Il est intéressant d’isoler l’aspect technique de l’outil et l’aspect humain face au changement. La profession de médecinestenpleinemutationetilestimportantd’accom- pagner les utilisateurs afin qu’ils ne se sentent pas oubliés dans cette (r)évolution. Une formation transversale per- mettra aux médecins non informaticiens de s’initier à leur rythme à l’utilisation de ces nouvelles fonctionnalités afin d’améliorer la qualité des soins prodigués au patient. Les formations, conférences et autres initiatives en e-santé à Bruxelles se retrouvent sur le site ehealthacademy.be, site développé par l’asbl Abrumet. L’e-santé, mirage ou PARTAGE ÉLECTRONIQUE DES DONNÉES DE SANTÉ À BRUXELLES Vous avez déjà certainement entendu parler du partage électronique des données de santé? À Bruxelles, c’est l’asbl Abrumet qui met à disposition le Réseau Santé Bruxellois, outil permettant ce partage sécurisé. La Région bruxelloise est plutôt bonne élève mais il reste encore pas mal de pain sur la planche. Aperçu des règles qui régissent ce partage et l’accès aux données ainsi que les challenges de chaque partie prenante.

Cécile Rochus © D.R. Cécile Rochus Responsable communication Asbl Abrumet cecile.rochus@abrumet. be

Hospitals.be / 2017 n°1 31 PARTAGER AVEC QUI? Abrumet s’est donné la mission ambitieuse d’organiser le partage électronique de données de santé du patient dans le cadre de la continuité des soins où l’inté- rêt du patient et la qualité des soins sont placés au centre. Le Réseau Santé Bruxellois est la concrétisation de cette mission. Ici aussi, rappelons que les données de santé ne sont pas utilisées à des fins de recherche scientifique. Les pouvoirs publics ne disposent pas des données partagées vialesréseauxdesantécarcetéchangenes’inscritpasdans lecadredelaqualitéetdelacontinuitédessoinsprodigués au patient. Des règles claires régissent le fonctionnement de ce partage et l’accès par les professionnels de la santé à ces données. La première règle à respecter est l’enregis- trement du consentement éclairé du patient. La deuxième règle est de disposer d’une relation thérapeutique valide. LE POINT DE DÉPART, L’ENREGISTREMENT DU CONSENTEMENT Le comité de gestion de la plateforme eHealth a décidé d’utiliser le système «opt in» pour l’enregistrement du consentement éclairé des patients, c’est-à-dire que le patient doit être dûment informé afin de pouvoir donner son accord en connaissance de cause.

Paroppositionaudond’organe,lepatientnedonnepaspar défaut son consentement pour partager ses données médi- calesdemanièreélectronique.Lepatientdoitdonc«opter» pour participer à cet échange et ce en recevant une infor- mation éclairée sur le concept mais aucune signature n’est requise.«Afinderéduirelachargeadministrative,lasigna- tureeffectivedupatientn’estpasrequise.L’enregistrement du consentement ne peut avoir lieu que pour autant que le patient ait été informé correctement sur la portée et sur les conséquences de son consentement». Le consentement réalité?

Desrèglessimples régissent le fonctionnement du partage et l’accèsauxdonnées

INFORMATIQUE 2017 n°1 / Hospitals.be 32 est valable partout en Belgique, ce qui permet donc à un patient qui a donné son consentement chez son médecin en Wallonie, mais qui vient se faire soigner dans un hôpital bruxellois, de ne pas devoir donner à nouveau son consen- tement éclairé. En effet, cette information, et uniquement elle, est stockée au niveau fédéral auprès de la plateforme e-Health. Les différents réseaux de santé belge interrogent la plateforme ehealth afin de savoir s’ils peuvent, ou non, partager électroniquement les données médicales concer- nant ce patient.

Pour rappel, le consentement peut être enregistré par le patient directement via les sites internet des réseaux régionaux (www.reseausantebruxellois.be, www.rsw.be). Les réseaux régionaux flamands utilisent l’application fédérale pour l’enregistrement des consentements (voir www.patientconsent.be).Silepatientnesesentpasàl’aise avec la démarche informatique, il peut toujours demander à son médecin, hôpital, mutuelle ou pharmacien d’enregis- trer son consentement pour lui. Si les mutuelles peuvent enregistrer le consentement du patient, elles ne peuvent en aucun cas consulter le contenu des données partagées, tout simplement car cet accès ne se fait pas dans le cadre de la continuité des soins au patient. Par contre, le consen- tement éclairé permet aux pharmaciens de partager la liste des médicaments délivrés avec les autres officines. Les informations restent disponibles pendant 1 an. Le patient peut toujours demander à son pharmacien de ne pas par- tager certaines informations. D’une manière générale, si le patient ne désire plus partager ses données de manière électronique entre les prestataires de soins qui sont amenés à le prendre en charge ou le soigner, ce consente- ment pourra être révoqué à tout moment. Fin octobre 2016, ce sont déjà 4.391.326 patients belges qui ont donné leur consentement, dont 386.554 patients l’ont donné en s’inscrivant au Réseau Santé Bruxellois. ENSUITE, LA RELATION THÉRAPEUTIQUE Le consentement éclairé est une des conditions pour bénéficier du partage électronique des données de santé, mais ce n’est pas la seule. Il doit exister une relation thérapeutique valide entre un médecin et son patient pour permettre l’accès aux données. En effet, cette relation thé- rapeutique a une durée limitée dans le temps qui est dif- férente en fonction du profil du prestataire de soins. Un urgentiste a une relation thérapeutique valable pendant 1 mois, alors que celle du médecin généraliste est valable pendant 15 mois. Cette relation signifie qu’il existe effec- tivement un lien entre ces deux personnes et ce, dans le cadre strict de la continuité des soins. Sans cette relation thérapeutique, l’accès aux documents des patients n’est tout simplement pas possible.

L’ADHÉSION DE TOUS, LE RÉEL CHALLENGE? La disposition d’«opt-in» pour le consentement laisse en effet le choix à chaque citoyen d’adhérer ou pas à ce service, mais il nécessite d’informer tous les interve- nants des avantages et implications de ce nouveau service via des campagnes de communication. Le partage électronique des données de santé implique principalementtroisacteurs:lespatients,leshôpitauxetles professionnels de santé de la première ligne. Aujourd’hui, ce partage est effectif pour les médecins hospitaliers et généralistes même si à terme il est prévu pour tous les acteurs de la première ligne. En effet, l’amélioration de la qualité des soins au patient passe aussi par la multidisci- plinarité. Le challenge est donc de récolter l’adhésion de l’ensemble de ces acteurs.

1 Note consentement : https://www.ehealth. fgov.be/sites/default/ files/assets/fr/pdf/ sector_committee/2015/ c-note_consentement_ eclaire_hubmetahub. pdf 2 dans le point 8 de sa délibération n°11/046 du 17 mai 2011 modifiée le 15 juin 2015 Délibération 11/046 https://www. ehealth.fgov.be/ sites/default/files/ assets/fr/pdf/sector_ committee/2015/b-11- 046-f087-consentement_ eclaire_projet_hubs_ et_metahub_modifiee_ le_9_juin_2015.pdf Apprendre à utiliser les nouvelles technologies qui bousculent définitivement la pratique de la médecine. © D.R.

INFORMATIQUE 2017 n°1 / Hospitals.be 34 hôpitaux,l’informationauprèsdesemployésetdesmédecins sur l’état d’avancement de leur institution est encore à faire. Les hôpitaux sont encouragés à proposer un programme d’information et de formation auprès de leur personnel. À quoi sert ce partage électronique des données de santé? En quoicelainfluence-t-illeurstâchesquotidiennes?Comment informer de manière efficace une patientèle hétéroclite? Il nes’agitpasicid’unecampagnepassagèremaisd’unsystème qui doit s’inscrire de manière pérenne dans les nouvelles habitudes de travail. Des campagnes de communication au sein des hôpitaux devraient être organisées afin d’informer lesprincipauxutilisateursdesrèglesdepublicationetd’accès aux documents mais aussi des manipulations pratiques pour utiliserlelogicieldemanièreefficace. Finoctobre2016,cesontdéjà7.108.693documentsquiont été publiés par tous les hôpitaux bruxellois sur le Réseau Santé Bruxellois. À la même époque en 2015, c’étaient un peu moins d’un million de documents qui étaient publiés. Lenombrededocumentsaétémultipliéparseptenl’espace d’un an! Si la publication des documents montre une aug- mentation exponentielle, la consultation des documents parlesmédecinshospitaliersn’estpasencoreintégréedans les mœurs: fin octobre on compte 4.151 consultations de documents au sein de l’ensemble des hôpitaux bruxellois. Ducôtédeshôpitaux,cesontlesmédecinschefsquivalident l’inscription de leurs médecins au Réseau Santé Bruxellois. Du côté technique, dès la fin de l’année 2016, les hôpitaux devrontinstallerunwebservicequiproposeraautomatique- ment aux nouveaux médecins l’inscription au Réseau Santé Bruxellois (voir l’encadré Connected Health Award). Du côtécommunication,onserendcomptequesilesmédecins hospitaliers sont inscrits au Réseau Santé Bruxellois, ils ne sont pas encore suffisamment informés de l’implication de ce nouveau service dans leur pratique professionnelle. Il seraiteffectivementintéressantqueleshôpitauxmettenten place une stratégie d’information continue afin que chaque médecin comprenne l’enjeu de ce nouveau mode de com- municationetque,infine,dessoinsadhocsoientprodigués àunmoindrecoûtetdansundélaipluscourt. Du côté des médecins généralistes, l’adhésion s’avère compliquée. En effet, cette cible, plus éparpillée et dont le rapport au temps est complexe, est parfois (plus) diffi- cile à convaincre. Pratiquement, un système de garant est mis en place afin de valider les inscriptions des médecins généralistes, ceci afin de s’assurer que seuls les médecins pratiquant la médecine dans le cadre de la continuité des soins puissent bénéficier de ce nouveau service. Si certains craignentla«surveillance»informatique,d’autresreculent devant le temps à investir pour apprendre à utiliser ces nouvelles technologies qui bousculent définitivement la pratique de leur profession. Actuellement, nous pouvons compter sur certains avant-gardistes (environ 40% des médecins généralistes bruxellois) qui ont déjà perçu la plus-value d’un tel système et ceci même si parfois les inté- grations techniques connaissent encore des ratés!

LE CHALLENGE DES HÔPITAUX Une première campagne de sensibilisation a été menée au printemps 2016 en préparation de la journée e-patient dans tous les hôpitaux bruxellois. Dans le cadre de cette action, les ministres de la Santé bruxellois ont invité les CEO des hôpitaux bruxellois début 2016 afin qu’ils s'en- gagent à faire de ce projet un succès. Chaque hôpital implé- mente à son rythme les exigences techniques à ses logiciels, qu’ils soient commerciaux ou développés en interne. Cette disparité crée une certaine frustration du côté des généra- listes car ils ne savent pas avec précision quels documents sont publiés ou pas sur les réseaux de santé. Dans un but d’harmonisation, les hôpitaux ont été invités à participer au «Connected Health Award» qui aura lieu le 27 avril 2017.

Des objectifs chiffrés (voir encadré) ont été établis afin de permettre à chaque hôpital de les implémenter d’ici fin 2016. Si le développement technique est généralement bien implémentédansleslogicielsadministratifsetmédicauxdes Les hôpitaux sont encouragés à proposer un programme de formation Connected Health Award 2017 Connected Health Award 2017 Le cabinet du ministre régional de la Santé a envoyé début octobre 2016 un courrier aux hôpitaux aigus et psychiatriques contenant le règlement complet pour la participation au Connected Health Award 2017.

Critère d’évaluation Seuil pour les hôpitaux aigus 1 Connexion technique: être capable de publier un document sur le RSB Oui/Non 2 Inscription Consentement éclairé des patients dans tous les services des institutions (Hospitalisation, hospiday, consultations, urgences) Oui/Non 3 Inscription automatique des médecins via webservice Oui/Non 4 Publication automatique des 4 documents types au moins (lettre de sortie, rapport de consultation, labos, radios) 150 publications/lit/an en décembre 2016 5 Publication des documents antérieurs à la date du consentement du patient: minimum 3 ans Oui/Non 6 Consulter les documents publiés 5 consultations/lit/an en déc. 2016 Les hôpitaux psychiatriques se sont connectés plus tard que les hôpitaux aigus et devront publier en continu leurs documents sur le Réseau Santé Bruxellois. Les institutions sont classées en 3 catégo- ries (Gold, Silver et Bronze) en fonction du nombre de documents publiés par mois et par lit agréés au cours de l’année 2016.

Hospitals.be / 2017 n°1 35 Les médecins généralistes bruxellois ont consulté, pour leur part, 12.842 documents. Pour pouvoir améliorer la consultation des documents par les médecins hospitaliers, les institutions devront d’abord tester la bonne lisibilité des SUMEHR publiés par les médecins. LE CHALLENGE DES MÉDECINS Cela fait maintenant quelques années que l’e- santé tient une place importante dans notre paysage. En octobre 2012, la ministre fédérale de la Santé proposait un premierpland’actione-santé2013-2018.Ceplanaétémis àjourlorsdestablesrondesorganiséesenjuin2015.Cene sont pas moins de vingt points d’action qui ont été retenus afin de déterminer les étapes vers l’informatisation des soins de santé. Voir www.plan-egezondheid.be Nous l’avons compris, la tendance est à l’informatisation mais les médecins ne sont pas (encore!) des informati- ciens.Etdifficultémajeure,ilfautchoisirentre17logiciels DMI homologués dont 11 sont présents sur le territoire bruxellois et 8 sont activement utilisés. Ensuite il faut installer le logiciel, les certificats, les mises à jour… en sachant que pour certains ce sont leurs premiers pas avec l’informatique. Abrumet propose d’ailleurs une campagne de soutien informatique gratuite à tous les médecins La consultation des documents par les médecins hospitaliers n'est pas encore intégrée dans les mœurs. © D.R.

INFORMATIQUE 2017 n°1 / Hospitals.be 36 L'objectif du site eHealthacademy.be est de rassembler les initiatives bruxelloises autour de l'e-santé. généralistes bruxellois afin de vérifier si «les tuyaux» mis en place fonctionnent correctement. Inscription via le site internet www.reseausantebruxellois.be et www.ehealth- academy.be. En 2016, 419 médecins généralistes ont demandé l’accompagnement gratuit afin de vérifier leur installation technique.

Le premier challenge technique relevé, le médecin qui veut se connecter à l’e-santé doit, dans certains cas, apprendre les bonnes pratiques pour passer du format papier au format électronique. Dans d’autres cas, il utilise déjà l’informatique mais pas encore de manière optimale. En effet, comment remplir les données structurées au bon endroit, comment créer un bon SUMEHR et le publier sur les réseaux, comment importer des données dans leur dossier patient, comment enrichir leur dossier? Les plus téméraires testeront l’outil avec intérêt, mais la plupart des médecins hésitent encore à faire le grand saut vers la santé connectée. Ils veulent avoir la certitude que l’outil utilisé ne leur fera pas perdre trop de temps. Et là aussi, il faut tenir compte du facteur humain face au changement. On ne change pas ses habitudes du jour au lendemain. Patience et soutien de proximité sont probablement la bonne recette pour accompagner ces médecins sur le che- minement de l’e-santé.

Siducôtédesmédecins,ilfautdutempspour«s’ymettre», il en faut également du côté des fournisseurs de logiciels, car n’oublions pas que chaque nouvelle fonctionnalité amène son lot de développements techniques, de tests et de sueur! DES FORMATIONS PRATIQUES L’asbl Abrumet a été commissionnée par la Cocom afin d’organiser les formations pratiques à des- tination des médecins pour les accompagner dans leur connexion à l’e-santé. Le site internet www.ehealthaca- demy.be, développé par Abrumet, a vu le jour au début de l’automne 2016.

L’objectif principal de ce site internet est de rassembler les initiatives bruxelloises autour de l’e-santé. De cette manière, tout prestataire de soins voulant s’informer ou se former sur le sujet sera dirigé vers le site ehealhtaca- demy.be. Il peut d’ores et déjà s’inscrire aux formations pratiques organisées en collaboration avec la SSMG et les fournisseurs de logiciels. En 2016, environ 250 médecins ont participé à une formation pratique spécifique à leur logiciel. En 2017, Abrumet proposera un plus large éven- tail de formations pratiques. L’objectif est que 50% des médecins généralistes bruxellois actifs aient participé au moins une fois à une formation.

Enparallèle,desséancesd’informationgénéralesontpro- posées dans le cadre des réunions GLEM, d’associations, de SPMA (Séminaire de Pratique Médicale Accompagnée pour les assistants) afin d’aborder les grandes lignes de l’e-santé, ses ambitions, ses avancées techniques, ses avantages dans la pratique de tous les jours. En 2016, environ 500 médecins généralistes ont été informés du partage électronique des données de santé. 32% de ces médecins ont demandé le soutien informatique gratuit proposé par Abrumet.

L'objectif du site eHealthacademy.be est de rassembler www.ehealthacademy.be Plus d’informations sur Tout sur l’e-santé à Bruxelles Ensemble, connectons-nous ! Au programme : Séances d’informations Formations pratiques par logiciel Séminaires e-learnings Communauté d’aide ... Retrouvez toutes les initiatives qui vous aideront à mieux comprendre l’e-santé, à vous y connecter et surtout à l’utiliser! Une initiative de Avec le soutien de

Hospitals.be / 2017 n°1 37 Confusion: Dossier Santé Partagé et Dossier Médical Global? et Dossier Médical Global? La confusion est souvent faite entre le Dossier Santé Partagé et le Dossier Médical Global. Le Dossier Santé Partagé est l’ensemble des documents de santé partagés via les réseaux de santé par tous les prestataires de soins qui sont amenés à soigner un patient. Ce dossier est virtuel car il ne rassemble pas physiquement tous les documents d’un patient à un endroit. Grâce aux réseaux de santé, il est possible de retrouver les documents qui ont été produits partout en Belgique concernant un patient. L’avantage pour le patient est que tous les pro- fessionnels qui seront amenés à le prendre en charge ont une vue globale sur sa santé et pourront plus facilement lui proposer des soins ad hoc. En effet, nul ne sait où et quand il peut lui arriver quelque chose.

Le Dossier Médical Global est un dossier constitué par le médecin généraliste qui reprend toutes les informations médicales essentielles du patient, ses données socio-adminis- tratives, ses antécédents médicaux, ses problèmes physiques, les rapports des médecins spécialistes ou autres dispensateurs, les traitements chroniques, le module de prévention. Le médecin généraliste conserve et met à jour ses données. Il y a donc une centralisation des données auprès du médecin généraliste de référence et il dispose ainsi d’une vue globale sur la santé de son patient. L’avantage pour le patient est que son médecin généra- liste de référence connaît toute son historique santé et il ouvre également le droit à un meilleur remboursement des soins par les mutuelles.

Ces deux dossiers sont en effet complémentaires, l’un permet de centraliser l’information chez le médecin généraliste, mais que se passe-t-il lorsque celui-ci est en vacances et que son patient est admis au service d’urgence d’un hôpital? La mission du Dossier Santé partagé est de mettre à disposition les documents médicaux 24h/24 pour tous les médecins qui seront amenés dans le futur à prendre en charge un patient. En effet, ce système est particulièrement intéressant dans les cas d’imprévus, de patients chroniques ou multi-pathologiques. Il arrive souvent que ces patients passent d’un hôpital à l’autre et leur dossier ne suit pas toujours. Ce problème est donc définitivement résolu avec les réseaux de santé.

LES PRIMES Si certains découvrent les nouvelles fonction- nalités avec intérêt, d’autres préfèrent aller à l’essentiel et ainsi toucher les primes offertes par l’INAMI. En effet, jusque 2015, l’INAMI valorisait l’achat d’un logiciel DMI et proposait la prime télématique de 817 €. À partir de 2016, l’INAMI valorise le soutien à la pratique et a établi une liste de 6 critères à respecter afin de recevoir les primes allant de 1.500 € à 5.050 €. Les médecins devront apprendre à utiliser l’e-DMG, l’e-facturation, l’e-prescrip- tion,leChapitreIV,enregistrerlesconsentementsdeleurs patientsetapprendreàcréerdesSUMEHR.En2016,500€ sont offerts aux médecins ayant publié 200 SUMEHR pour des patients différents. En 2017, 400 SUMEHR devront être publiés pour recevoir ce montant. Du côté de la région bruxelloise, différentes mesures de soutien à la médecine générale sont prévues. L’octroi de la prime Impulséo de 25.000 € est notamment conditionné à l’utilisation d’un dossier médical électronique labellisé et au fait que le médecin soit connecté au Réseau Santé Bruxellois. En pra- tique, cela veut dire qu’il doit publier ses SUMEHR sur le coffre-fort bruxellois.

Fin octobre 2016, 521 médecins généralistes bruxellois ont déjà publié au moins 1 SUMEHR sur le coffre-fort bruxel- lois; dont 102 pourraient prétendre à la prime car ils ont déjà publié au moins 200 SUMEHR (pour autant que les autres conditions d’octroi soient bien respectées). 48 de ces médecins ont déjà publié plus de 400 SUMEHR! Des formations pratiques sont organisées à destination des médecins pour les accompagner dans leur connexion à l'e-santé. © D.R.

INFORMATIQUE 2017 n°1 / Hospitals.be 38 UTILISATION EFFECTIVE DE L’OUTIL Pour Abrumet, le taux de publication est certes intéressant, mais c’est plutôt le taux de consultation des documents qui s’avère essentiel afin de mesurer l’utilisa- tion réelle de l’outil et espérer que cela ait un effet direct sur la qualité des soins prodigués au patient. Enl’espacede6mois,lapublicationtotaledesdocumentsa doublé en passant de 3.520.000 documents fin avril 2016 à 7.108.693 fin octobre 2016, dont 78.298 SUMEHR. Les consultationsdedocuments(partouslesmédecinsconfon- dus)ontplusquedoubléenpassantde7.383documentsfin avril 2016 à 16.993 documents en octobre 2016. Si on note une belle augmentation dans la consultation par les méde- cins généralistes (12.842 fin octobre 2016) des documents publiéssurlesréseauxdesanté,iln’envapasdemêmepour les médecins hospitaliers (4.151 fin octobre 2016). Cette consultation exponentielle par les médecins généralistes traduit bien la nécessité de ce type de partage. Attention toutefois à ne pas privilégier la quantité au détriment de la qualité de l’information. On peut prévoir une augmen- tation de la consultation des documents par les médecins hospitaliers lorsque les hôpitaux auront testé et vérifié la bonne lisibilité des SUMEHR.

ENRICHIR LES DOSSIERS DES PATIENTS Pour les hôpitaux, la publication des documents antérieurs à la date de consentement du patient motivera certainement les médecins généralistes à vérifier plus régulièrement si de nouveaux documents ont été publiés surlesréseauxdesanté.Eneffet,cettepublicationrétroac- tive donne une vue globale sur l’historique santé du patient intéressantepourlemédecingénéralistemaissurtoutpour tout médecin qui est amené à prendre en charge un patient qu’il ne connaît pas encore. Ce point est le cinquième critère d’évaluation pour le «Connected Health Award» (voir encadré).

D’autre part, les médecins généralistes produisent des SUMEHR qui sont souvent une mine d’informations pour les médecins hospitaliers, et plus spécifiquement pour les médecins des urgences. Le service informatique des hôpi- tauxdoitnéanmoinsencoreeffectuerquelquestestsafinde s’assurerquecesSUMEHRsontbienlisiblesvialeslogiciels hospitaliers, ce qui n’est pas toujours le cas! CONCLUSION Le hiatus entre les deadlines prévues dans les 20 points d’action e-santé et la réalité d’implémentation sur le terrain est flagrant. Comment faire concorder avec ingéniosité et délicatesse le rythme différent des implé- mentations techniques au sein des hôpitaux et chez les médecins généralistes? Comment offrir un soutien pra- tiqueetadéquattoutaulongduprocessusd’apprentissage? Comment ne pas bousculer les mœurs tout en les faisant évoluer? Comment informer les différents prestataires de soinsettouslespatientsd’unemêmevoix?Autantdeques- tionsessentiellesquiméritentd’êtresoulevéesetdiscutées par les diverses communautés d’utilisateurs afin que l’outil technique mis à disposition soit non seulement intégré de manière pratique dans les habitudes d’utilisation mais surtout accepté par ses utilisateurs.

Gezondheidsgegevens elektronisch delen in Brussel elektronisch delen in Brussel Elk ziekenhuis, elke arts (of toch bijna) heeft voor iedere patiënt een elektronisch dossier. Bij de huisarts is dat het EMD (Elektronisch Medisch Dossier) en in het ziekenhuis het EPD (Elektronisch Patiëntendossier). Hoe kan de arts, die de zorg van een patiënt op zich neemt, snel over deze gegevens beschikken? In Brussel stelt de vzw Abrumet het Brusselse Gezondheidsnetwerk ter beschikking voor het veilig delen van gegevens. De Brusselse Regio is eerder een goede leerling, maar er is nog veel werk aan de winkel. Het hiaat tussen de afgesproken deadlines in het 20-punten- actieplan e-gezondheid en de realiteit op het terrein is flagrant. In de verschillende gebruikersgemeenschappen moeten essentiële vragen worden gesteld en besproken om zo een technisch instru- ment ter beschikking te kunnen stellen dat niet alleen praktisch geïntegreerd is in de gebruiksgewoonten maar vooral aanvaard door de gebruikers ervan.

Comment augmenter la consultation des dossiers par les médecins hospitaliers? © D.R.

Revenu garanti ➔ une couverture sur mesure Gewaarborgd inkomen ➔ een dekking op maat PLC (Pension Libre Complémentaire) • 2,30% de taux de base en 2016 • 3,25% de rendement net global offert en 2015 • jusqu’à 60% d’avantages fiscaux VAP (Vrij Aanvullend Pensioen) • 2,30% basisrendement in 2016 • 3,25% globaal nettorendement aangeboden in 2015 • tot 60% fiscaal voordeel Assurance groupe et EIP (Engagement Individuel de Pension) ➔ des solutions flexibles pour les indépendants en société Groepsverzekering en IPT (Individuele Pensioentoezegging) ➔ flexibele oplossingen voor zelfstandigen in vennnootschap Amonis Best Belgian pension fund • 2001, 2003, 2006, 1010 & 2014: IPE Award (Investment & Pensions Europe) • 2010, 2012 & 2015: World Finance Award Best Belgian Pension Fund 2014 Tél.: 0800/96.113 (FR) • tel.: 0800/96.119 (NL) www.amonis.be • info@amonis.be

Vous pouvez aussi lire